پیچ خوردگی تخمدان چیست و خطرناک است؟

پیچ خوردگی تخمدان یک وضعیت اورژانسی است. در این حالت تخمدان دور بافت‌هایی که آن را در جای خود نگه می‌دارند می‌پیچد و ممکن است خون‌رسانی آن قطع شود. گاهی لوله رحم کنار آن هم می‌پیچد که به آن «پیچ خوردگی ضمائم» می‌گویند.
تخمدان‌ها دو غده بیضی‌شکل در دو طرف رحم هستند که تخمک آزاد می‌کنند و هورمون‌های چرخه قاعدگی و بارداری را می‌سازند. این غده‌ها با رباط‌هایی در لگن نگه داشته می‌شوند.
وقتی خون‌رسانی تخمدان قطع شود، درد ناگهانی و شدید ایجاد می‌شود. اگر درمان فوری انجام نشود، بافت تخمدان ممکن است از بین برود و تخمدان از دست برود. هرچه تشخیص و درمان زودتر باشد، شانس حفظ تخمدان بیشتر است.

پیچ خوردگی تخمدان وقتی رخ می‌دهد که تعادل تخمدان در جای خودش به هم بخورد. شایع‌ترین علت، کیست یا توده‌ای روی تخمدان است که وزن آن را بیشتر می‌کند و باعث می‌شود تخمدان روی رباط خود بچرخد. هرچه کیست بزرگ‌تر باشد، خطر بیشتر است.
عوامل خطر اصلی:
کیست یا توده تخمدان: بیشتر کسانی که دچار پیچ خوردگی می‌شوند کیست یا توده‌ای خوش‌خیم روی تخمدان دارند؛ مثل کیست‌های عملکردی یا کیست درموئید. درباره انواع کیست در مطلب کیست تخمدان بیشتر بخوانید.
سن باروری: بیشتر موارد در سال‌های باروری رخ می‌دهد، اما در هر سنی، حتی در دختران و نوزادان، ممکن است اتفاق بیفتد.
رباط‌های بلندتر از معمول: بعضی افراد از بدو تولد رباط‌های بلندتری دارند که چرخیدن تخمدان را آسان‌تر می‌کند.
بارداری: کیست جسم زرد در بارداری شایع‌تر است و هورمون‌ها رباط‌ها را شل‌تر می‌کنند.
درمان‌های ناباروری: داروهایی که تخمک‌گذاری را تحریک می‌کنند، تعداد کیست‌های فولیکولی و اندازه تخمدان را بیشتر می‌کنند.
گاهی علائم بعد از رابطه جنسی یا فعالیت بدنی شروع می‌شود، اما پیچ خوردگی بدون هیچ محرکی هم ممکن است رخ دهد.

تخمدان پلی کیستیک باعث پیچ خوردگی می‌شود؟

منابع معتبری که بررسی کردیم تخمدان پلی‌کیستیک را جزو عوامل خطر اصلی پیچ خوردگی نام نبرده‌اند. درباره خود این بیماری در مطلب تخمدان پلی کیستیک بخوانید و اگر سؤالی دارید، با پزشک زنان مشورت کنید.

اصلی‌ترین علامت پیچ خوردگی تخمدان، درد ناگهانی و شدید شکم است. علائم دیگر:
درد متوسط تا شدید در زیر شکم
تهوع و استفراغ
این علائم ممکن است نشان دهند بافت تخمدان در حال آسیب دیدن است:
تب
خونریزی یا ترشح غیرطبیعی از واژن

درد پیچ خوردگی تخمدان چه حسی دارد؟

بیشتر افراد درد را متوسط تا شدید توصیف می‌کنند، نه خفیف. درد ممکن است:
تیز و خنجری (شایع‌تر) یا مبهم و کرامپی باشد.
در کل زیر شکم (شایع‌تر) یا فقط در سمت تخمدان درگیر باشد.
به ران‌ها، پهلوها و پایین کمر کشیده شود.
ثابت باشد (شایع‌تر) یا بیاید و برود. حتی اگر درد قطع و وصل می‌شود، باید فوراً بررسی شوید.

پیچ خوردگی تخمدان چپ یا راست؟

پیچ خوردگی سمت راست شایع‌تر است. دلیل آن را این می‌دانند که در سمت چپ، روده بزرگ فضای کمتری برای چرخیدن تخمدان باقی می‌گذارد. با این حال پیچ خوردگی در سمت چپ هم رخ می‌دهد؛ پس درد شدید هر دو طرف را جدی بگیرید.

پیچ خوردگی تخمدان در دختران و حتی کودکان هم رخ می‌دهد و با بزرگ‌سالان چند تفاوت مهم دارد:
در دختران و نوجوانان، پیچ خوردگی گاهی در تخمدانی رخ می‌دهد که هیچ کیست یا توده‌ای ندارد.
شایع‌ترین علامت، درد ناگهانی شکم است که ممکن است بیاید و برود و اغلب با تهوع و استفراغ همراه است.
علائم شبیه بیماری‌های دیگر، مثل آپاندیسیت، است و تشخیص را سخت می‌کند.
اگر دخترتان دچار درد ناگهانی شکم همراه با تهوع یا استفراغ شد، او را فوراً به اورژانس ببرید. در دختران معمولاً سونوگرافی از روی شکم انجام می‌شود و اگر شک به پیچ خوردگی بالا باشد، جراح با لاپاراسکوپی تخمدان را بررسی و آن را باز می‌کند. هدف اصلی در این سن، حفظ تخمدان و باروری در آینده است.

بارداری یکی از عوامل خطر پیچ خوردگی تخمدان است. در بارداری کیست جسم زرد شایع‌تر است و هورمون‌ها رباط‌های نگه‌دارنده تخمدان را شل‌تر می‌کنند.
پیچ خوردگی تخمدان در بارداری بیشتر در سه ماه اول گزارش شده است، اما در سه ماه دوم و سوم هم ممکن است رخ دهد.
اگر باردار هستید و درد ناگهانی و شدید زیر شکم، به‌خصوص با تهوع و استفراغ، دارید، فوراً به اورژانس بروید. درد شکم در بارداری علت‌های مختلفی دارد و فقط پزشک می‌تواند آن را بررسی کند.
درمان در بارداری هم جراحی برای باز کردن پیچ خوردگی است. جراح با توجه به سن بارداری و شرایط شما، لاپاراسکوپی یا جراحی باز را انتخاب می‌کند.

در درمان‌های ناباروری مثل IVF، داروهای تحریک تخمک‌گذاری باعث می‌شوند تخمدان‌ها بزرگ‌تر شوند و کیست‌های فولیکولی بیشتری داشته باشند. همین موضوع خطر پیچ خوردگی را بیشتر می‌کند.
پیچ خوردگی بعد از تحریک تخمک‌گذاری یا پانکچر شایع نیست، اما مهم است: درد شکم بعد از IVF معمولاً به سندرم تحریک بیش از حد تخمدان (OHSS) نسبت داده می‌شود، در حالی که پیچ خوردگی تخمدانِ تحریک‌شده هم یکی از علت‌های آن است.
اگر بعد از تحریک تخمک‌گذاری یا پانکچر دچار درد ناگهانی، شدید یا رو به بدتر شدن زیر شکم شدید، فقط منتظر بهتر شدن نمانید. فوراً با مرکز درمان ناباروری خود تماس بگیرید یا به اورژانس بروید.

تشخیص پیچ خوردگی تخمدان در اورژانس انجام می‌شود. پزشک درباره درد، زمان شروع آن، قاعدگی، احتمال بارداری و کیست‌های قبلی سؤال می‌کند و شکم را معاینه می‌کند.

سونوگرافی واژینال یا لگن با داپلر

سونوگرافی اولین روش تصویربرداری است. در بزرگ‌سالان معمولاً سونوگرافی واژینال و در دختران سونوگرافی لگن از روی شکم انجام می‌شود. در سونوگرافی، تخمدانِ پیچ‌خورده معمولاً بزرگ‌تر و متورم دیده می‌شود. با سونوگرافی داپلر هم جریان خون تخمدان بررسی می‌شود.
نکته مهم: طبیعی بودن جریان خون در داپلر، پیچ خوردگی را رد نمی‌کند. تخمدان دو مسیر خون‌رسانی دارد و ممکن است پیچ خوردگی قطع و وصل شود. برای همین اگر شک پزشک بالا باشد، تصمیم فقط بر اساس داپلر گرفته نمی‌شود.

تشخیص قطعی با لاپاراسکوپی

تشخیص قطعی فقط وقتی است که جراح تخمدان را ببیند. اگر شک به پیچ خوردگی بالا باشد، جراح با لاپاراسکوپی داخل شکم را بررسی می‌کند و اگر تخمدان پیچ خورده باشد، در همان عمل آن را باز می‌کند.
پزشک ممکن است برای رد علت‌های دیگر درد، مثل آپاندیسیت، حاملگی خارج از رحم، سنگ کلیه، عفونت ادراری یا گاستروانتریت (التهاب معده و روده)، آزمایش خون، آزمایش ادرار یا تست بارداری بخواهد. گاهی هم در بررسی‌های اورژانس سی‌تی‌اسکن یا ام‌آر‌آی انجام می‌شود، اما نباید جراحی لازم را به تأخیر بیندازد.

درمان پیچ خوردگی تخمدان جراحی است و هدف آن باز کردن پیچ خوردگی و حفظ تخمدان است. دارو فقط برای کنترل درد استفاده می‌شود و جای جراحی را نمی‌گیرد.

لاپاراسکوپی

بیشتر وقت‌ها جراحی با لاپاراسکوپی انجام می‌شود. جراح از چند برش کوچک یک دوربین باریک وارد شکم می‌کند، پیچ خوردگی را پیدا می‌کند و تخمدان را باز می‌کند. اگر کیستی باعث پیچ خوردگی شده باشد، ممکن است آن را هم بردارد یا برای بعد پیگیری کند. در بیشتر موارد تخمدان حفظ می‌شود.

جراحی باز (لاپاراتومی)

گاهی جراحی باز با برش بزرگ‌تر لازم می‌شود. این جراحی معمولاً به بستری و دوره بهبود طولانی‌تری نیاز دارد.

آیا تخمدان برداشته می‌شود؟

برداشتن تخمدان کمتر پیش می‌آید؛ مثلاً وقتی بافت آن به‌شدت آسیب دیده و قابل حفظ نیست یا توده بدخیمی باعث پیچ خوردگی شده باشد.
تیره یا کبود بودن رنگ تخمدان در حین جراحی به‌تنهایی نشانه مرده بودن آن نیست. مطالعات نشان داده تخمدان‌هایی که هنگام جراحی تیره به نظر می‌رسیدند، بعد از باز شدن پیچ خوردگی دوباره کار کرده‌اند. برای همین راهنمای کالج زنان و مامایی آمریکا (ACOG) توصیه می‌کند تخمدان تا جای ممکن حفظ شود.

بعد از جراحی به این نکات توجه کنید:
درباره زمان برگشت به فعالیت‌های معمول، ورزش و بلند کردن اجسام سنگین طبق نظر پزشک عمل کنید.
داروهایی را که پزشک تجویز کرده به‌موقع مصرف کنید.
اگر تب، قرمزی یا تورم محل جراحی، ترشح بدبو، باز شدن یا خوب نشدن زخم، بیشتر شدن درد لگن یا خونریزی داشتید، به پزشک اطلاع دهید.

پیگیری کیست تخمدان (غیراورژانسی)

اگر کیستی هنگام جراحی برداشته نشده یا پزشک گفته کیست تخمدان را پیگیری کنید، معمولاً بعد از چند هفته سونوگرافی تکرار می‌شود. زمان آن را پزشک تعیین می‌کند. برای این پیگیری‌های برنامه‌ریزی‌شده می‌توانید از صفحه‌های نوبت سونوگرافی واژینال، نوبت سونوگرافی لگن یا در صورت درخواست پزشک نوبت سونوگرافی داپلر استفاده کنید.
یادتان باشد: این نوبت‌ها برای پیگیری است، نه برای درد شدید و ناگهانی؛ در آن صورت مستقیم به اورژانس بروید.

بیشتر کسانی که به‌موقع درمان می‌شوند عارضه‌ای پیدا نمی‌کنند و هر دو تخمدانشان سالم می‌ماند. اما اگر درمان دیر انجام شود، قطع خون‌رسانی ممکن است باعث از بین رفتن بافت تخمدان و از دست رفتن آن شود.

بعد از پیچ خوردگی تخمدان می‌توان باردار شد؟

با یک تخمدان هم می‌توان باردار شد، اما مطالعات نشان داده‌اند برداشتن تخمدان به دلیل پیچ خوردگی ممکن است شانس بارداری را کمتر کند. این یکی از دلایلی است که درمان سریع و حفظ تخمدان اهمیت دارد. اگر برنامه بارداری دارید، درباره آن با پزشک زنان صحبت کنید.

عفونت

به‌ندرت، بافت آسیب‌دیده تخمدان ممکن است باعث عفونت داخل شکم (پریتونیت) شود که بدون درمان فوری می‌تواند به اندام‌ها و خون گسترش پیدا کند.

پیچ خوردگی تخمدان قابل پیشگیری نیست و تغذیه، ورزش یا کنترل وزن جلوی آن را نمی‌گیرد. مهم‌ترین کاری که می‌توانید بکنید این است که علائم آن را بشناسید و با درد ناگهانی و شدید زیر شکم، فوراً به اورژانس بروید.
اگر می‌دانید کیست تخمدان دارید، پیگیری آن را طبق نظر پزشک زنان انجام دهید. دانستن اینکه کیست دارید کمک می‌کند در صورت درد، زودتر به پیچ خوردگی فکر کنید.
اگر پیچ خوردگی تخمدان تکرار شود (که نادر است)، پزشک ممکن است جراحی دیگری به نام «اووفوروپکسی» برای ثابت کردن تخمدان پیشنهاد کند. درباره مزایا و معایب آن با پزشک صحبت کنید.

پیچ خوردگی تخمدان یک اورژانس است: تخمدان دور رباط‌های خود می‌پیچد و خون‌رسانی آن ممکن است قطع شود. علامت اصلی آن درد ناگهانی و شدید زیر شکم یا لگن است که اغلب با تهوع و استفراغ همراه است و ممکن است بیاید و برود. کیست تخمدان، بارداری و درمان‌های ناباروری خطر آن را بیشتر می‌کنند و در دختران هم رخ می‌دهد.
با این علائم مستقیم به اورژانس بروید. سونوگرافی با داپلر به تشخیص کمک می‌کند، اما داپلر طبیعی آن را رد نمی‌کند و تشخیص و درمان قطعی با لاپاراسکوپی است. هرچه درمان زودتر باشد، شانس حفظ تخمدان بیشتر است.
منابع:
my.clevelandclinic
ACOG
PMC — torsion in pregnancy
PMC — torsion after IVF
medicalnewstoday