اندومتریوز (آندومتریوز) چیست؟ علائم، تشخیص و درمان

اندومتریوز (که به آن آندومتریوز هم می‌گویند) یک بیماری شایع و اغلب دردناک است. در این بیماری، بافتی شبیه پوشش داخلی رحم، بیرون از رحم رشد می‌کند. بیشتر وقت‌ها این اتفاق در ناحیه لگن می‌افتد؛ مثلاً روی تخمدان‌ها، لوله‌های فالوپ و پرده‌ای که لگن را می‌پوشاند (صفاق).
این بافت مثل پوشش داخل رحم رفتار می‌کند. یعنی در هر دوره قاعدگی ضخیم می‌شود، تجزیه می‌شود و خونریزی می‌کند. اما چون جایش بیرون از رحم است، راهی برای خارج شدن از بدن ندارد. اگر تخمدان‌ها درگیر شوند، ممکن است کیستی به نام اندومتریوما تشکیل شود که به آن «کیست شکلاتی» هم می‌گویند. با گذشت زمان، بافت‌های اطراف هم ممکن است دچار بافت اسکار (جوشگاه) و چسبندگی شوند.
اولین قدم تشخیص معمولاً معاینه و سونوگرافی است. برای پیدا کردن مرکز می‌توانید از صفحه نوبت سونوگرافی اندومتریوز کمک بگیرید.

در چه جاهایی ممکن است این بیماری اتفاق بیفتد؟

بیشتر در ناحیه لگن: پشت رحم، تخمدان‌ها، لوله‌های فالوپ و صفاق. کمتر در واژن، مثانه، روده‌ها، رکتوم و دیافراگم. این بیماری می‌تواند قاعدگی‌های دردناک ایجاد کند و در بعضی افراد باعث ناباروری شود. عواملی مثل سابقه خانوادگی، شروع قاعدگی در سن کم، دوره‌های قاعدگی کوتاه یا طولانی و پرخونریزی، و ناهنجاری‌های رحم یا لوله‌ها می‌توانند خطر ابتلا را بیشتر کنند.

در واقع این بیماری به خودی خود سرطان نیست اما به دلیل نحوه رفتار و عملکرد سلول ها و هورمون های بدن ممکن است احتمال ابتلا به برخی سرطان ها در افراد افزایش یابد یکی از سرطان هایی که در افراد مبتلا به این اختلال دیده شده است سرطان تخمدان است اما باید بدانید که لزوما همه ی افرادی که این اختلال را دارند به این سرطان و سایر سرطان ها مبتلا نمی شوند.

اولین علامت

یکی از اولین علامت های آن درد شدید یا خفیف مخصوصا در ناحیه شکم، کمر و لگن است.

علائم دیگر

علائم شایع دیگر می تواند عبارت باشداز:
دوره های قاعدگی دردناک (در حین یا در بین سیکل ها)
خونریزی بیش از حد در دوره های قاعدگی یا خونریزی خفیف و لک بینی در بین سیکل ها
درد در حین رابطه جنسی یا بعد از آن (بسیار شایع است)
حرکات روده دردناک
مشکلات باروری

باید توجه داشت که شدت درد همیشه وابسته به میزان رشد اندومتریوز نیست و ممکن است رشد زیادی داشته باشد اما بدون درد باشد یا درد اندکی داشته باشد و این به این معناست که برخی افراد مبتلا ممکن است بدون هیچ گونه علامتی باشند و در حین درمان ناباروری و یا به دلایل دیگری متوجه آن شوند.
گاهی ممکن است این بیماری با موارد دیگری اشتباه گرفته شود مانند بیماری التهابی لگن، کیست تخمدان، سندروم روده تحریک پذیر (IBS) که ممکن است باعث دردهای لگنی شوند البته ممکن است این موارد حتی با اندومتریوز نیز همراه شوند.

احتمالا برای شما سوال است که چرا باید این بافت خارج از رحم رشد کند؟ در حقیقت علت اصلی آن تا به امروز ناشناخته است ولی ممکن است دلایل زیر را نیز داشته باشد:

برگشت خون قاعدگی (قاعدگی معکوس)

خون حاوی سلول های آندومتر به جای خروج از بدن در طول قاعدگی وارد لوله های فالوپ و لگن می شوند و به دیواره های لگن و اندام های لگن چسبیده و در آنجا رشد کنند و در هر سیکل ضخیم، تجزیه و خونریزی کنند.

تغییر شکل

برخی سلول های بدن (توسط هورمون هایی مانند استروژن) ممکن است به سلول های آندومتر تبدیل و در قسمت های دیگری از بدن چسبیده و شروع به رشد کنند.

انتقال توسط رگ های خونی

این بافت ها از طریق خون یا سیستم لنفاوی هم می توانند به سایر قسمت های بدن نیز منتقل و پخش شوند.

عمل های جراحی

این سلول ها ممکن است پس از برخی از جراحی ها مانند سزارین یا هیسترکتومی به بافت اسکار ناشی از بریدگی ایجاد شده مانند دیواره های شکم چسبیده و رشد کنند.

برخی از عوارضی که ممکن است اندومتریوز به همراه داشته باشد:

ناباروری

اندومتریوز یکی از علت‌های اصلی ناباروری است. بافت اندومتریوز و چسبندگی‌ها ممکن است لوله‌ها را مسدود کنند یا جلوی رسیدن اسپرم و تخمک به هم را بگیرند. گاهی هم فرد فقط وقتی برای بررسی ناباروری مراجعه می‌کند، متوجه اندومتریوز می‌شود. اما همه مبتلایان دچار ناباروری نمی‌شوند و بسیاری از آن‌ها باردار می‌شوند. اگر قصد بارداری دارید، درباره بهترین راه درمان با پزشک صحبت کنید.

سرطان

همان‌طور که گفتیم اندومتریوز خودش سرطان نیست. در مطالعات، احتمال بعضی سرطان‌ها مثل سرطان تخمدان در مبتلایان کمی بیشتر دیده شده، اما این اتفاق نادر است و بیشتر مبتلایان هرگز سرطان نمی‌گیرند.

درد مزمن و مشکلات روده و مثانه

اگر بافت روی روده یا مثانه رشد کند، ممکن است هنگام اجابت مزاج یا ادرار درد داشته باشید یا خون در ادرار یا مدفوع ببینید.

تشخیص اندومتریوز معمولاً ترکیبی از چند مرحله است:

۱. شرح حال و معاینه لگن

پزشک زنان درباره علائم، دوره‌های قاعدگی و سابقه خانوادگی می‌پرسد و معاینه لگن انجام می‌دهد. گاهی در معاینه، کیست یا ناحیه دردناک پشت رحم حس می‌شود.

۲. سونوگرافی

سونوگرافی با امواج صوتی از اندام‌های لگن تصویر می‌گیرد و معمولاً اولین تصویربرداری است.
سونوگرافی واژینال: پروب باریک وارد واژن می‌شود و رحم و تخمدان‌ها را از نزدیک‌تر نشان می‌دهد. برای دیدن کیست شکلاتی (اندومتریوما) خیلی کمک‌کننده است.
سونوگرافی شکم و لگن: پروب روی پوست شکم حرکت می‌کند. برای کسانی که سونوگرافی واژینال برایشان مناسب نیست هم گزینه‌ای است.
نکته مهم: سونوگرافی طبیعی همیشه اندومتریوز را رد نمی‌کند، چون ضایعه‌های کوچک ممکن است دیده نشوند.

۳. ام آر آی لگن

ام آر آی گاهی برای دیدن دقیق‌تر محل و وسعت بیماری، به‌خصوص قبل از جراحی، درخواست می‌شود.

۴. لاپاراسکوپی؛ راه قطعی تشخیص

تنها راه تشخیص قطعی اندومتریوز، لاپاراسکوپی است. جراح از راه یک برش کوچک، دوربین باریکی وارد شکم می‌کند، بافت‌ها را می‌بیند و از ناحیه مشکوک نمونه برمی‌دارد تا در آزمایشگاه بررسی شود. معمولاً در همین عمل، بافت‌های اندومتریوز را هم برمی‌دارند؛ یعنی لاپاراسکوپی هم تشخیص است و هم درمان.

لاپاراسکوپی

لاپاراسکوپی یعنی جراح از راه یک برش کوچک در شکم، لوله باریکی با دوربین و نور وارد می‌کند و رحم، تخمدان‌ها، لوله‌های فالوپ و بقیه اندام‌های لگن را مستقیم می‌بیند. همان‌طور که گفتیم، این روش هم برای تشخیص قطعی و هم برای درمان اندومتریوز به کار می‌رود.

نمونه‌برداری (بیوپسی)

در حین لاپاراسکوپی، از بافت مشکوک نمونه‌برداری می‌شود و نمونه در آزمایشگاه زیر میکروسکوپ بررسی می‌شود. نتیجه این بررسی، تشخیص را قطعی می‌کند.

آزمایش خون

آزمایش خونی برای تشخیص قطعی اندومتریوز وجود ندارد. اما ممکن است پزشک برای بررسی علت‌های دیگر علائم، آزمایش‌هایی درخواست کند.
اینکه کدام روش‌ها برای شما لازم است، به علائم و نظر پزشک بستگی دارد.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر درد لگن، قاعدگی‌های خیلی دردناک، خونریزی زیاد یا طولانی، درد هنگام رابطه جنسی یا مشکل در باردار شدن دارید، به پزشک زنان مراجعه کنید. چون بعضی مبتلایان هیچ علامتی ندارند، معاینه‌های منظم زنان طبق توصیه پزشک هم کمک می‌کند.

اگر علامت دارید، منتظر زمان خاصی نمانید؛ اول به پزشک مراجعه کنید و اگر سونوگرافی درخواست شد، انجامش دهید.
زمان مناسب سونوگرافی در چرخه قاعدگی به دلیل درخواست سونوگرافی و شرایط شما بستگی دارد. این زمان را پزشک یا مرکز سونوگرافی هنگام گرفتن نوبت به شما می‌گوید. هنگام رزرو از صفحه نوبت سونوگرافی اندومتریوز، تاریخ آخرین قاعدگی خود را بدانید و دستور آمادگی مرکز را بپرسید.

درمان به شدت بیماری، شدت درد، سن و اینکه قصد بارداری دارید یا نه بستگی دارد. درمان می‌تواند دارویی، جراحی یا ترکیبی از هر دو باشد.

روش‌های غیر جراحی (دارو و هورمون درمانی)

مسکن‌های ضدالتهاب: برای کم کردن درد قاعدگی کمک می‌کنند.
داروهای هورمونی: هدفشان کنترل هورمون‌های زنانه و کم کردن رشد بافت اندومتریوز است. مثلاً قرص یا روش‌های هورمونی پیشگیری از بارداری، داروهای پروژستینی و داروهای گروه GnRH که چرخه قاعدگی را موقتاً متوقف می‌کنند.
نوع و مقدار دارو را فقط پزشک تعیین می‌کند. خودسرانه دارو مصرف نکنید، چون ممکن است عوارض داشته باشد. با قطع داروها، علائم ممکن است برگردند. این داروها معمولاً برای زمانی که قصد بارداری دارید مناسب نیستند.

روش‌های جراحی

لاپاراسکوپی
یک جراحی کم‌تهاجمی است. جراح با دوربین و ابزارهای باریک، بافت اندومتریوز را برمی‌دارد یا از بین می‌برد. این کار می‌تواند درد را کم کند و در بعضی افراد به باروری کمک کند.
لاپاراتومی
وقتی جراحی سخت و گسترده است و لاپاراسکوپی مناسب نیست، از برش بزرگ‌تر روی شکم استفاده می‌شود.
هیسترکتومی
در موارد شدید، ممکن است پزشک برداشتن رحم و/یا تخمدان‌ها را پیشنهاد کند. این تصمیم بزرگی است و باید با پزشک درباره آن کامل صحبت کنید.
اندومتریوز یک بیماری مزمن است و ممکن است بعد از جراحی هم بعد از چند سال برگردد. پیگیری منظم با پزشک مهم است.

اندومتریوز بیماری شایعی است که در آن بافتی شبیه پوشش داخلی رحم بیرون از رحم رشد می‌کند. خودش سرطان نیست، اما می‌تواند درد مزمن و مشکل باروری ایجاد کند. گاهی هم هیچ علامتی ندارد. رایج‌ترین علامت آن درد لگن است. تشخیص با معاینه، سونوگرافی و گاهی ام آر آی شروع می‌شود و تشخیص قطعی با لاپاراسکوپی است. درمان می‌تواند دارویی، جراحی یا ترکیبی از هر دو باشد. برای دریافت نوبت می‌توانید از سایت ایران نوبت کمک بگیرید.

منابع
mayoclinic
my.clevelandclinic