اسکن قلب (اسکن هسته‌ای قلب) چیست؟ کاربرد، مراحل و نکات ایمنی

اسکن قلب یا اسکن هسته‌ای قلب آزمایشی است که با تزریق مقدار کمی ماده ردیاب و دوربین مخصوص، خون‌رسانی به عضله قلب را در حالت استراحت و فعالیت نشان می‌دهد.
اگر پزشک برایتان اسکن قلب نوشته، طبیعی است سؤال‌های زیادی داشته باشید. در این مقاله با زبان ساده می‌خوانید اسکن قلب برای چیست، چطور انجام می‌شود، چه آمادگی‌ای لازم دارد و برای شما و اطرافیانتان چقدر ایمن است.
اگر آماده‌اید، می‌توانید از ایران نوبت نوبت پزشکی هسته‌ای تهران بگیرید.

اسکن پرفیوژن قلب یعنی چه؟

«پرفیوژن» یعنی خون‌رسانی. در این اسکن، مقدار کمی ماده ردیاب در رگ دست شما تزریق می‌شود. ردیاب همراه خون به عضله قلب می‌رسد.
بعد یک دوربین مخصوص به نام «گاما کمرا» انرژی این ردیاب را می‌گیرد و تصویر می‌سازد. در روش SPECT، سرهای دوربین دور بدن می‌چرخند و تصویر سه‌بعدی می‌سازند. بخشی از عضله قلب که خون کمتری می‌گیرد، در تصویر با بقیه فرق دارد.
خود دوربین هیچ اشعه‌ای تولید نمی‌کند. اسکن قلب یکی از شاخه‌های پزشکی هسته‌ای است؛ اگر می‌خواهید درباره این رشته بیشتر بدانید، مقاله پزشکی هسته‌ای چیست را بخوانید.

گاما اسکن، اسکن هسته‌ای و اسکن رنگی قلب

مردم برای این آزمایش اسم‌های مختلفی به کار می‌برند؛ مثل گاما اسکن قلب، اسکن هسته‌ای قلب یا تست ورزش هسته‌ای. اگر روی برگه شما اسم دیگری مثل «اسکن رنگی قلب» نوشته شده و مطمئن نیستید منظور همین آزمایش است، از مرکز یا پزشکتان بپرسید.
تصویر: تصویربرداری SPECT از قلب — Patrick J. Lynch، مجوز CC BY 2.5، برش‌خورده در قالب ایران نوبت، ویکی‌مدیا کامنز

پزشک معمولاً اسکن قلب را برای بررسی خون‌رسانی عضله قلب درخواست می‌کند؛ مثلاً وقتی درد قفسه سینه دارید، بعد از سکته قلبی یا برای پیگیری بیماری عروق قلب. تصمیم با پزشک شماست.
چند کاربرد رایج اسکن قلب:
بررسی درد قفسه سینه یا تنگی نفس هنگام فعالیت
بررسی وجود و وسعت بیماری عروق کرونر (رگ‌هایی که به قلب خون می‌رسانند)
دیدن میزان آسیب عضله قلب بعد از سکته قلبی
بررسی نتیجه درمان‌هایی مثل بای‌پس یا باز کردن رگ
بررسی وضعیت قلب پیش از بعضی جراحی‌ها
اینکه اسکن برای شما لازم است یا نه، طبق تشخیص پزشک تعیین می‌شود.

اسکن قلب معمولاً دو مرحله دارد: استراحت و استرس. در مرحله استرس با ورزش روی تردمیل یا با دارو، قلب به فعالیت وادار می‌شود. بعد از تزریق ردیاب، دوربین تصویر می‌گیرد. زمان‌بندی را مرکز می‌گوید.

اسکن قلب دو مرحله‌ای (استراحت و استرس)

در یک مرحله، تصویر قلب در حالت استراحت گرفته می‌شود و در مرحله دیگر، بعد از اینکه قلب به فعالیت افتاد. پزشک این دو سری تصویر را کنار هم مقایسه می‌کند.
این دو مرحله ممکن است در یک روز انجام شود یا در دو روز جدا. ترتیب و زمان آن را مرکز به شما می‌گوید.

استرس با ورزش یا با دارو

اگر بتوانید ورزش کنید، روی تردمیل راه می‌روید یا دوچرخه ثابت می‌زنید. سرعت کم‌کم بیشتر می‌شود. در همین مدت نوار قلب و فشار خون شما مرتب کنترل می‌شود.
اگر نتوانید ورزش کنید، یک دارو در رگ شما تزریق می‌شود که اثری شبیه ورزش روی خون‌رسانی قلب دارد. انتخاب روش با پزشک است.

روز اسکن چه می‌گذرد؟

یک رگ در دست شما گرفته می‌شود و ردیاب تزریق می‌شود.
کمی صبر می‌کنید تا ردیاب به قلب برسد.
روی تخت دراز می‌کشید و دوربین نزدیک قفسه سینه شما تصویر می‌گیرد. در این مدت باید بی‌حرکت بمانید.
مرحله استرس هم با ورزش یا دارو انجام می‌شود و دوباره تصویر گرفته می‌شود.
گاهی بعد از تصویربرداری، تکنسین تصویر بیشتری می‌خواهد. این لزوماً به معنی مشکل نیست. زمان دقیق اسکن را مرکز به شما می‌گوید.
تصویر: دوربین گامای دوسر در یک بخش پزشکی هسته‌ای — Hanay، مجوز CC BY-SA 4.0، برش‌خورده در قالب ایران نوبت، ویکی‌مدیا کامنز

آمادگی اسکن قلب در مراکز مختلف می‌تواند فرق کند. پس فقط طبق دستور مرکز عمل کنید. معمولاً این موارد را از شما می‌خواهند یا می‌پرسند:
ناشتا بودن: فقط اگر مرکز گفته باشد.
کافئین: ممکن است بخواهند مدتی قهوه، چای، نوشابه، شکلات و داروهای کافئین‌دار مصرف نکنید.
داروهای قلب: بعضی داروها شاید لازم باشد موقتاً قطع شوند، اما فقط اگر پزشک بگوید. هیچ دارویی را خودتان قطع نکنید.
دیابت: درباره داروی دیابت در روز اسکن از پزشکتان بپرسید.
لباس و کفش راحت: برای ورزش روی تردمیل، کفش ورزشی بپوشید.
اسپری تنفسی: اگر برای آسم اسپری دارید، آن را همراه بیاورید.
بارداری و شیردهی: حتماً از قبل به مرکز بگویید.
فهرست داروها، مکمل‌ها و حساسیت‌هایتان را همراه داشته باشید. اگر مشکل زانو، لگن یا تعادل دارید، این را هم بگویید.
آمادگی سی‌تی قلب با اسکن هسته‌ای قلب فرق دارد. اگر سی‌تی قلب هم دارید، آمادگی آن را از همان مرکز بپرسید.

اسکن قلب معمولاً درد ندارد و فقط تزریق کمی ناراحت‌کننده است. مقدار اشعه کم است. برای تماس با کودکان و افراد باردار بعد از اسکن، دستور مرکز را دنبال کنید.
هنگام تزریق ممکن است کمی سرما حس کنید. در مرحله استرس، چه با ورزش و چه با دارو، ممکن است احساس خستگی، تنگی نفس یا حس‌های گذرای دیگری داشته باشید. کادر درمان در تمام این مدت شما را زیر نظر دارد. هر حس ناخوشایندی را همان لحظه بگویید.
پزشک فقط وقتی اسکن را درخواست می‌کند که فایده آن برای شما از خطر کمش بیشتر باشد.

ایمنی برای همراه و اطرافیان (کودکان و باردار)

ردیاب به‌مرور اثرش را از دست می‌دهد و بخشی از آن از راه ادرار از بدن خارج می‌شود. با این حال، بعضی مراکز توصیه می‌کنند مدتی تماس نزدیک با کودکان و افراد باردار را کم کنید.
اگر بچه کوچک دارید یا همسرتان باردار است، از مرکز بپرسید چه احتیاطی لازم است و دقیقاً همان را انجام دهید. اگر شیر می‌دهید، این را هم از قبل بگویید تا راهنمایی‌تان کنند.

تست ورزش معمولی فقط نوار قلب و فشار خون شما را هنگام فعالیت بررسی می‌کند. در اسکن قلب، علاوه بر این‌ها، از خون‌رسانی عضله قلب تصویر هم گرفته می‌شود.
هیچ‌کدام برای همه «بهتر» نیست. متخصص قلب بسته به علائم، سابقه و نتیجه آزمایش‌های قبلی شما، تست مناسب را انتخاب می‌کند.

هر کدام از این آزمایش‌ها چیز متفاوتی را نشان می‌دهد:
آنژیوگرافی: روشی تهاجمی است که با تزریق ماده حاجب داخل رگ‌های قلب، خود رگ‌ها و تنگی آن‌ها را مستقیم نشان می‌دهد. گاهی بعد از اسکن قلب غیرطبیعی، پزشک آنژیوگرافی را پیشنهاد می‌کند.
سی‌تی قلب: با اشعه ایکس از رگ‌ها و ساختار قلب تصویر می‌گیرد. درباره جواب آن در مقاله تفسیر سی تی اسکن قلب بخوانید.
ام‌آر‌آی قلب: با میدان مغناطیسی و بدون اشعه، ساختار و کار قلب را نشان می‌دهد. برای آشنایی، مقاله ام آر آی قلب را ببینید.
پت اسکن قلب: نوع دیگری از تصویربرداری هسته‌ای است که گاهی برای قلب هم به کار می‌رود. درباره آن در مقاله پت اسکن چیست بیشتر بخوانید.
اینکه کدام آزمایش برای شما مناسب است را متخصص قلب تعیین می‌کند.

تصاویر را پزشک متخصص پزشکی هسته‌ای بررسی می‌کند و گزارش می‌نویسد. بعد متخصص قلب شما جواب را همراه با بقیه آزمایش‌ها و علائمتان توضیح می‌دهد و درباره قدم بعدی تصمیم می‌گیرد.

اگر پزشک برایتان اسکن قلب نوشته، می‌توانید مراکز پزشکی هسته‌ای را در ایران نوبت ببینید و از نوبت پزشکی هسته‌ای آنلاین استفاده کنید. موقع گرفتن نوبت، آمادگی و زمان‌بندی را از خود مرکز بپرسید.



عکس کاور: تست ورزش هسته‌ای قلب — IAEA Imagebank، مجوز CC BY 2.0، برش‌خورده در قالب ایران نوبت، ویکی‌مدیا کامنز