پت اسکن چیست و چگونه انجام می‌شود؟ کاربرد، آمادگی و تفاوت با سی‌تی و ام‌آرآی

پت اسکن چیست؟ پت اسکن (PET Scan یا Positron Emission Tomography) یک تصویربرداری پزشکی هسته‌ای است. پزشک با آن فعالیت سلول‌ها را می‌بیند، نه فقط شکل اندام را.

به شما مقدار کمی رادیودارو تزریق می‌شود. رایج‌ترین نوع آن ماده‌ای شبیه قند نشان‌دار به نام FDG است. سلول‌های پرکار معمولاً این ماده را بیشتر برمی‌دارند. دوربین پت همان نقاط فعال را روی تصویر نشان می‌دهد.

خیلی از دستگاه‌های امروز پت و سی‌تی را با هم می‌گیرند. به این ترکیب اغلب پت‌سی‌تی (PET/CT) می‌گویند. سی‌تی نقشه آناتومی را می‌دهد و پت سوخت‌وساز را. گاهی در مراکز خاص ترکیب با ام‌آرآی هم مطرح است، ولی در عمل روزمره بیشتر پت‌سی‌تی می‌شنوید.

این مطلب برای کسی نوشته شده که می‌پرسد پت اسکن چیست، چه کاربردی دارد، چه آمادگی می‌خواهد و با سی‌تی یا ام‌آرآی چه فرقی دارد. تفسیر نهایی همیشه با پزشک معالج شماست.

تمایز مهم: اگر سؤال شما درباره عوارض برای اطرافیان، محدودیت تماس بعد از تزریق، یا ایمنی در مسیر تشخیص متاستاز است، آن را در مقاله جداگانه بخوانید: عوارض پت اسکن برای اطرافیان و تشخیص متاستاز. آن موضوع را اینجا ادغام نمی‌کنیم تا هر صفحه روی سؤال خودش بماند.

بیشترین کاربرد پت اسکن در حوزه سرطان است. پزشک معمولاً یکی از این سؤال‌ها را دارد:

• توده از نظر سوخت‌وساز چقدر فعال است؟


• آیا درمان (شیمی‌درمانی، پرتودرمانی یا درمان هدفمند) جواب داده است؟


• آیا فعالیت غیرعادی در جای دیگری از بدن هم دیده می‌شود؟


• آیا توده باقی‌مانده بعد از درمان زنده و فعال است یا بیشتر بافت اسکار است؟

متاستاز یعنی انتشار بیماری به نقطه‌ای دورتر از محل اولیه. پت گاهی کمک می‌کند نقاط فعال را پیدا کند؛ حتی وقتی در سی‌تی خیلی کوچک به نظر می‌رسند. این به معنی تشخیص قطعی سرطان در هر نقطه روشن نیست. التهاب، عفونت، ترمیم بافت و بعضی شرایط خوش‌خیم هم ممکن است جذب بالا نشان بدهند.

در عمل، پت در بسیاری از مسیرهای staging (مرحله‌بندی)، restaging (ارزیابی دوباره بعد از درمان) و پیگیری عود به کار می‌رود. نوع سرطان و پروتکل مرکز مهم است؛ پت برای همه سرطان‌ها به یک اندازه مفید نیست. بعضی تومورها جذب FDG کمی دارند و پزشک روش دیگری انتخاب می‌کند.

کاربردهای غیرسرطانی هم وجود دارد. در مغز گاهی برای تمایز بعضی الگوهای اختلال حافظه یا کانون‌های مرتبط با تشنج از پت استفاده می‌شود. در قلب گاهی زنده بودن عضله قلب بعد از آسیب بررسی می‌شود. انتخاب این کاربردها تخصصی است و بدون تجویز پزشک معنا ندارد.

پت اسکن جای همه تصویربرداری‌ها را نمی‌گیرد. خیلی وقت‌ها اول سی‌تی، ام‌آرآی یا سونوگرافی انجام می‌شود. اگر پزشک سی‌تی هم خواسته، می‌توانید از هاب نوبت استفاده کنید؛ مثلاً سی تی اسکن تهران.

قبل از نوبت، نسخه پزشک و سؤال بالینی را همراه داشته باشید. مرکز باید بداند کدام ناحیه بدن تصویر می‌شود و آیا پت‌سی‌تی تمام‌بدن است یا محدود. هزینه، پوشش بیمه و موجودی رادیودارو را از همان مرکز بپرسید؛ در این مطلب عدد قیمت اعلام نمی‌کنیم چون متغیر و وابسته به مرکز است.

اگر همزمان برای شما سی‌تی تشخیصی جدا هم نوشته‌اند، آن را با پت‌سی‌تی قاطی نکنید. گاهی پروتکل‌ها فرق دارند و آمادگی جدا می‌خواهند.

این سه روش مکمل‌اند. هیچ‌کدام به‌تنهایی «بهترین برای همه» نیست.

• سی‌تی: شکل و تراکم بافت را با اشعه ایکس نشان می‌دهد. برای استخوان، خونریزی، خیلی از بررسی‌های اورژانسی و آناتومی سریع مفید است.


• ام‌آرآی: با میدان مغناطیسی جزئیات بافت نرم را می‌بیند و اشعه یونیزان ندارد. برای مغز، نخاع، مفاصل و بسیاری از بافت‌های نرم جزئیات بیشتری می‌دهد.


• پت: فعالیت سوخت‌وساز سلول را نشان می‌دهد. ممکن است نقطه‌ای در سی‌تی کوچک باشد ولی در پت فعال دیده شود. برعکس هم هست: توده‌ای دیده شود ولی جذب کمی داشته باشد.

پزشک بر اساس سؤال بالینی یکی یا چند تا را کنار هم می‌گذارد. جمله درست این است: «هر کدام به سؤال متفاوتی جواب می‌دهد.» برای مقایسه کلی سی‌تی و ام‌آرآی می‌توانید مقاله فرق سی تی اسکن و ام آر آی را ببینید. برای نوبت ام‌آرآی مثلاً از ام آر آی اصفهان شروع کنید.

در پت‌سی‌تی شما هر دو لایه را می‌بینید: نقشه مکانی از سی‌تی و نقشه فعالیت از پت. گزارش معمولاً هر دو را با هم می‌خواند.

آمادگی دقیق را از همان مرکزی که نوبت گرفته‌اید بگیرید. برگه آمادگی مرکز بر عددهای کلی اینترنت اولویت دارد. با این حال الگوهای رایج این‌هاست:

• ناشتایی: چون رایج‌ترین رادیودارو شبیه قند عمل می‌کند، معمولاً چند ساعت ناشتا هستید. شیرینی، نوشابه و بعضی کربوهیدرات‌ها محدود می‌شوند. آب ساده اغلب مجاز است مگر مرکز خلاف بگوید.


• دیابت و انسولین: حتماً موقع رزرو بگویید. ممکن است ساعت تزریق انسولین یا دارو جابه‌جا شود. خودسر دارو را قطع نکنید.


• ورزش سنگین: شب قبل معمولاً توصیه نمی‌شود؛ عضله فعال ماده را بیشتر می‌گیرد و تصویر شلوغ می‌شود.


• لباس و فلز: لباس راحت؛ زیور و فلز زیاد را دربیاورید.


• بارداری و شیردهی: قبل از وقت اعلام کنید.


• سرما و حرف زدن زیاد هنگام انتظار جذب: پرسنل معمولاً می‌خواهند آرام و گرم بمانید تا جذب عضله و بافت‌های ناخواسته کم شود.

داروهای روزانه را فقط با پزشک معالج یا مرکز هماهنگ کنید. عدد دقیق ناشتایی برای همه مراکز یکسان نیست؛ بنابراین از تکرار عدد قطعی در ذهن بپرهیزید و برگه مرکز را بخوانید.

روز مراجعه کارت شناسایی، مدارک قبلی تصویربرداری و فهرست داروهایتان را ببرید. اگر شب قبل خواب کافی نداشتید یا تب و عفونت فعال دارید، به پرسنل بگویید؛ گاهی زمان‌بندی عوض می‌شود. بعد از تزریق، معمولاً از شما می‌خواهند آرام بمانید و عضله را درگیر نکنید تا تصویر تمیزتر باشد.

مسیر معمول تقریباً این است:

1. پرونده، سؤال‌های ایمنی و آمادگی چک می‌شود.


2. رادیودارو از رگ تزریق می‌شود.


3. مدتی در فضای آرام می‌مانید تا ماده پخش شود. این مرحله انتظار جذب است و بخش مهمی از زمان کل مراجعه را می‌سازد.


4. روی تخت دستگاه دراز می‌کشید. حلقه دستگاه دور شما می‌چرخد و تصویر ثبت می‌شود.


5. بعد از تصویر، معمولاً می‌توانید غذا بخورید و مایعات بنوشید مگر دستور دیگری باشد.

خود اسکن اغلب حدود بیست تا چهل دقیقه طول می‌کشد. کل حضور در مرکز، با پذیرش و انتظار جذب، معمولاً خیلی بیشتر از خود اسکن است. مدت دقیق به ناحیه بدن، نوع پروتکل، نیاز به تصویر تکراری و شلوغی مرکز بستگی دارد.

حرکت زیاد در حین تصویر کیفیت را پایین می‌آورد. اگر اضطراب فضای بسته دارید، قبل از نوبت به مرکز بگویید تا راهنمایی کنند.

در بعضی مراکز بعد از اسکن، تصویر اولیه را تکنولوژیست چک می‌کند و اگر حرکت یا مشکل فنی باشد، بخش کوتاهی تکرار می‌شود. این تکرار به‌معنی بد بودن نتیجه بالینی نیست؛ فقط کیفیت تصویر را درست می‌کند. زمان آماده‌شدن گزارش کتبی هم مرکز به مرکز فرق دارد.

در پت از رادیودارو استفاده می‌شود؛ یعنی مقداری پرتوزایی کوتاه‌مدت در بدن دارید که کم‌کم کم می‌شود و معمولاً از راه ادرار دفع می‌شود. نوشیدن مایعات بعد از اسکن (اگر منع پزشکی نباشد) معمولاً توصیه می‌شود. عدد دقیق دوز به نوع ماده، مقدار تزریق و اینکه پت‌سی‌تی باشد یا نه بستگی دارد؛ برای همه یک عدد ثابت اعلام نمی‌کنیم.

بارداری: معمولاً انجام نمی‌شود مگر پزشک ضرورت را روشن کند. حتی احتمال بارداری را بگویید.

شیردهی: بعضی پروتکل‌ها محدودیت موقت دارند؛ دستور همان مرکز و پزشک را بگیرید.

محدودیت‌های تشخیصی:

• پت همیشه سرطان را نشان نمی‌دهد.


• بعضی سرطان‌ها کم‌جذب‌اند.


• التهاب و عفونت ممکن است روشن شود.


• قند خون کنترل‌نشده می‌تواند کیفیت تصویر FDG را خراب کند.


• پت در همه مراکز موجود نیست.

جزئیات تماس نزدیک با کودک و باردار بعد از اسکن را در مقاله عوارض پت اسکن برای اطرافیان بخوانید. اینجا فقط یادآوری می‌کنیم که دستور ایمنی مرکز را جدی بگیرید.

پت اسکن خدمت تخصصی است و در همه مراکز تصویربرداری ارائه نمی‌شود. در ایران نوبت، مرکز مجهز را جستجو کنید و نوبت بگیرید. در زمان تهیه این بسته، هاب عمومی شهرمحور مثل «PET-Scan-in-Tehran» در سایت در دسترس نبود؛ بنابراین از جستجوی سایت یا فهرست مراکز پزشکی هسته‌ای/تصویربرداری استفاده کنید.

اگر پزشک همزمان سی‌تی یا ام‌آرآی خواسته، از هاب‌های مدالیته بدون اسلش انتهایی استفاده کنید؛ مثلاً سی تی اسکن مشهد یا ام آر آی شیراز.

تفسیر برگه با پزشک معالج شماست. مطلب آموزشی جایگزین ویزیت، معاینه و مرور پرونده نیست.

پت اسکن تصویر فعالیت سلول است؛ معمولاً با رادیودارو و اغلب همراه سی‌تی. کاربرد اصلی‌اش در سرطان و بررسی گسترش است، ولی مغز و قلب هم گاهی جای خودش را دارد.

ناشتایی، گفتن دیابت و بارداری مهم است. تفاوتش با سی‌تی و ام‌آرآی در «سوخت‌وساز در برابر شکل» است. برای عوارض اطرافیان به مقاله لینک‌شده بروید و نوبت را از ایران نوبت بگیرید.

اگر هنوز بین سی‌تی و ام‌آرآی مردد هستید، اول سؤال پزشک را روشن کنید؛ بعد مدالیته را انتخاب کنید.