پزشکی هسته‌ای چیست؟ انواع اسکن هسته‌ای، نحوه انجام و ایمنی

پزشکی هسته‌ای شاخه‌ای از تصویربرداری است که با مقدار کمی ماده رادیواکتیو (ردیاب) و دوربین مخصوص، عملکرد اندام‌هایی مثل قلب، استخوان، تیروئید و کلیه را نشان می‌دهد. یعنی فقط شکل اندام را نمی‌بیند، بلکه کارکردش را هم بررسی می‌کند.
شاید پزشک برایتان «اسکن هسته‌ای» نوشته باشد و کلمه «رادیواکتیو» کمی نگرانتان کرده باشد. در این مقاله با زبان ساده می‌خوانید پزشکی هسته‌ای چیست، اسکن هسته‌ای چطور انجام می‌شود، چه آمادگی‌ای لازم دارد و برای شما و اطرافیانتان چقدر ایمن است.
اگر آماده‌اید، می‌توانید همین حالا از ایران نوبت نوبت پزشکی هسته‌ای تهران بگیرید.

پزشکی هسته‌ای از مقدار کمی ماده رادیواکتیو استفاده می‌کند که به آن «ردیاب» یا «رادیوداروی تشخیصی» می‌گویند. این ردیاب به بخشی از بدن که باید بررسی شود می‌رود و دوربین مخصوص، از روی آن تصویر می‌سازد.
این تصویرها نشان می‌دهند اندام‌ها و بافت‌ها در سطح سلول چطور کار می‌کنند. به همین دلیل گاهی می‌توانند مشکل را زودتر از بعضی آزمایش‌های دیگر نشان دهند.

ماده رادیواکتیو (ردیاب) چه کار می‌کند؟

ردیاب معمولاً در رگ تزریق می‌شود، ولی گاهی آن را می‌خورید یا به شکل گاز تنفس می‌کنید. بعد در اندام مورد نظر جمع می‌شود و انرژی کمی از خودش پخش می‌کند.
جاهایی که فعالیت بیشتری دارند، ردیاب بیشتری جذب می‌کنند و روشن‌تر دیده می‌شوند؛ به آن‌ها «نقطه داغ» می‌گویند. جاهایی که فعالیت کمتری دارند، کم‌رنگ‌ترند و «نقطه سرد» نام دارند.

گاما کمرا، SPECT و PET

گاما کمرا: دوربینی که انرژی ردیاب را می‌گیرد و به تصویر تبدیل می‌کند. خود دوربین هیچ اشعه‌ای تولید نمی‌کند.
SPECT (اسپکت): همان گاما کمرا است که دور بدن شما می‌چرخد و تصویر سه‌بعدی و دقیق‌تری می‌سازد.
PET (پت): دستگاهی شبیه سی‌تی اسکن که با نوع دیگری از ردیاب کار می‌کند. اگر می‌خواهید بیشتر بدانید، مقاله پت اسکن چیست را بخوانید.
گاهی تصویر هسته‌ای را با سی‌تی یا MRI ترکیب می‌کنند تا پزشک هم کارکرد و هم ساختار اندام را در یک تصویر ببیند.

رادیولوژی، سی‌تی اسکن و MRI بیشتر شکل و ساختار اندام را نشان می‌دهند. پزشکی هسته‌ای بیشتر نشان می‌دهد آن اندام چطور کار می‌کند.
یک فرق دیگر هم هست: در عکس رادیولوژی و سی‌تی، اشعه از بیرون به بدن تابیده می‌شود. در پزشکی هسته‌ای، ردیاب داخل بدن است و دوربین فقط انرژی آن را دریافت می‌کند.
وضوح تصویر هسته‌ای معمولاً به اندازه سی‌تی یا MRI نیست. برای همین پزشک بسته به سؤالی که دارد، روش مناسب را انتخاب می‌کند. برای آشنایی بیشتر، مقاله تفاوت رادیولوژی، سی‌تی و MRI را ببینید.

پزشکی هسته‌ای برای اندام‌های زیادی کاربرد دارد. اینجا فقط رایج‌ترین اسکن‌ها را کوتاه معرفی می‌کنیم. جزئیات هر اسکن را از پزشک یا مرکز بپرسید.

اسکن قلب

اسکن هسته‌ای قلب جریان خون عضله قلب را نشان می‌دهد و به تشخیص تنگی رگ‌های قلب یا بررسی آسیب بعد از سکته قلبی کمک می‌کند.
این اسکن ممکن است یک‌مرحله‌ای یا دومرحله‌ای باشد؛ یعنی یک بار در حالت استراحت و یک بار بعد از ورزش یا دارویی که جریان خون قلب را بیشتر می‌کند. فرقش با ام آر آی قلب این است که MRI با میدان مغناطیسی و بدون اشعه تصویر می‌گیرد.

اسکن استخوان

اسکن استخوان به پیدا کردن شکستگی‌های ریز، عفونت استخوان، آرتروز و بررسی رسیدن سرطان به استخوان کمک می‌کند. گاهی شکستگی‌ای را نشان می‌دهد که در عکس ساده دیده نمی‌شود.
این اسکن با سنجش تراکم استخوان فرق دارد. تراکم استخوان با اشعه ایکس کم، پوکی استخوان را اندازه می‌گیرد و ربطی به ردیاب ندارد.

اسکن تیروئید

اسکن تیروئید اندازه، شکل و محل غده تیروئید را نشان می‌دهد. پزشک از آن برای بررسی پرکاری تیروئید، ندول (توده کوچک) یا التهاب غده کمک می‌گیرد.

اسکن کلیه

اسکن کلیه جریان خون و کارکرد کلیه‌ها را نشان می‌دهد و به پیدا کردن انسداد مجاری ادرار یا عفونت کلیه کمک می‌کند.
در کودکان، نوعی از آن به نام اسکن DMSA بیشتر برای دیدن جای زخم (اسکار) کلیه و بررسی کارکرد هر کلیه انجام می‌شود.

اسکن ریه

اسکن هسته‌ای ریه جریان هوا و جریان خون در ریه‌ها را بررسی می‌کند. گاهی هم قبل از جراحی ریه برای سنجیدن کارکرد آن انجام می‌شود.

پت اسکن

پت اسکن هم جزو پزشکی هسته‌ای است و بیشتر برای مرحله‌بندی سرطان، دیدن گسترش آن و بررسی پاسخ به درمان استفاده می‌شود. چون پت اسکن مقاله جداگانه دارد، اینجا فقط به همین معرفی کوتاه بسنده می‌کنیم.

معمولاً ابتدا ردیاب به شما تزریق می‌شود یا آن را می‌خورید. بعد از مدتی انتظار، روی تخت دراز می‌کشید و دوربین تصویر می‌گیرد. برخی اسکن‌ها دو مرحله دارند. زمان دقیق را مرکز به شما می‌گوید.
مراحل کلی این‌طور است:
دریافت ردیاب: پرستار یا کارشناس یک سوزن کوچک (رگ‌گیری) در دست شما می‌گذارد و ردیاب را تزریق می‌کند. در بعضی اسکن‌ها ردیاب خوردنی یا تنفسی است.
انتظار: ردیاب باید به اندام مورد نظر برسد. این مدت بسته به نوع اسکن فرق می‌کند.
تصویربرداری: روی تخت دراز می‌کشید. دوربین ممکن است دور شما بچرخد یا ثابت بماند و گاهی خیلی نزدیک بدنتان می‌آید. فقط لازم است بی‌حرکت بمانید. اگر از فضای بسته می‌ترسید، به کارشناس بگویید.
گاهی مراجعه دوباره: در بعضی اسکن‌ها تصویربرداری در چند نوبت یا چند روز انجام می‌شود.
مدت کل اسکن به نوع آن بستگی دارد و مرکز آن را به شما می‌گوید. بعد از اسکن، اگر پزشک چیز دیگری نگفته باشد، می‌توانید به کارهای روزانه‌تان برگردید.
کودکان خردسال گاهی برای بی‌حرکت ماندن به کمک یا آرام‌بخش نیاز دارند. این را هنگام نوبت گرفتن با مرکز هماهنگ کنید.

آمادگی هر اسکن فرق می‌کند و مرکز دستور دقیق را به شما می‌دهد. چند نکته کلی:
ناشتا بودن یا قطع بعضی داروها فقط طبق دستور مرکز. خودتان دارویی را قطع نکنید.
اگر باردار هستید یا احتمالش را می‌دهید، یا شیر می‌دهید، حتماً از قبل به پزشک و مرکز بگویید؛ بهتر است همان موقع نوبت گرفتن.
فهرست داروها، ویتامین‌ها و مکمل‌هایتان را همراه داشته باشید. حساسیت‌ها و بیماری‌های اخیر را هم بگویید.
زیورآلات و وسایل فلزی را در خانه بگذارید یا قبل از اسکن دربیاورید.
لباس راحت بپوشید. گاهی از شما می‌خواهند گان بیمارستانی بپوشید.

مقدار اشعه در اسکن‌های هسته‌ای معمولاً کم است و پزشک فقط وقتی آن را تجویز می‌کند که فایده‌اش بیشتر باشد. اگر باردار یا شیرده هستید یا با کودک و فرد باردار در تماس نزدیک هستید، دستور مرکز را دنبال کنید.
پزشکی هسته‌ای سال‌هاست که استفاده می‌شود و از این مقدار کم اشعه، عارضه طولانی‌مدت شناخته‌شده‌ای گزارش نشده است. واکنش حساسیتی به ردیاب خیلی نادر و معمولاً خفیف است. ممکن است جای تزریق کمی درد بگیرد یا قرمز شود که زود خوب می‌شود.
برای اطرافیان: ردیاب کم‌کم اثر خود را از دست می‌دهد و بیشتر آن از راه ادرار و مدفوع دفع می‌شود. ممکن است مرکز توصیه کند مدتی تماس نزدیک با کودکان و افراد باردار را کم کنید. این دستور را دقیق انجام دهید.
شیردهی: مقداری از ردیاب ممکن است وارد شیر شود. پس قبل از اسکن به مرکز بگویید شیر می‌دهید و بپرسید چه کاری لازم است.
بارداری: اسکن هسته‌ای در بارداری فقط وقتی انجام می‌شود که فایده‌اش از خطر کم آن بیشتر باشد. تصمیم با پزشک شماست.
اگر درباره پت اسکن سؤال دارید، مقاله عوارض پت اسکن برای اطرافیان را بخوانید.

اسکن هسته‌ای معمولاً درد ندارد. فقط ممکن است تزریق کمی ناراحت‌کننده باشد و لازم است مدتی بی‌حرکت دراز بکشید.
موقع رگ‌گیری یک سوزش کوچک حس می‌کنید و شاید هنگام تزریق کمی سرما در دستتان بپیچد. ردیاب خوراکی تقریباً طعمی ندارد و ردیاب تنفسی هم حسی شبیه نفس کشیدن معمولی دارد.
خود دوربین دردی ندارد. فقط بی‌حرکت ماندن طولانی ممکن است کمی خسته‌تان کند.

پزشکی هسته‌ای فقط برای تشخیص نیست. در بعضی بیماری‌ها، مثلاً برخی بیماری‌های تیروئید و بعضی سرطان‌ها، از آن برای درمان هم استفاده می‌شود. تصمیم درباره این نوع درمان با پزشک متخصص است.

وقتی پزشک برایتان اسکن هسته‌ای نوشت، می‌توانید بدون صف و تلفن، از ایران نوبت نوبت پزشکی هسته‌ای بگیرید. مرکز موقع نوبت، آمادگی و زمان اسکن را به شما می‌گوید.
تهران: نوبت پزشکی هسته‌ای تهران
مشهد: نوبت پزشکی هسته‌ای مشهد
اصفهان: نوبت پزشکی هسته‌ای اصفهان
شیراز: نوبت پزشکی هسته‌ای شیراز
عکس کاور: IAEA Imagebank، CC BY 2.0