اسکن استخوان چیست و چگونه انجام می‌شود؟

اسکن استخوان یا بن اسکن یک آزمایش پزشکی هسته‌ای است. مقدار کمی ماده رادیواکتیو در رگ تزریق می‌شود و دوربین مخصوص از استخوان‌ها تصویر می‌گیرد تا شکستگی، عفونت یا تغییرات دیگر استخوان دیده شود.

اگر پزشک برای شما اسکن استخوان نوشته، نگران نباشید؛ این درخواست به‌تنهایی به معنی وجود بیماری جدی نیست. در این مطلب به زبان ساده می‌گوییم اسکن استخوان چیست، چه آمادگی‌ای لازم دارد و چطور انجام می‌شود. هر وقت آماده بودید، می‌توانید از صفحه نوبت پزشکی هسته‌ای تهران آنلاین وقت بگیرید.

در اسکن استخوان، ماده رادیواکتیوی که به آن ردیاب می‌گویند در استخوان‌ها جمع می‌شود. جاهایی که فعالیت استخوان بیشتر یا کمتر است، در تصویر پررنگ‌تر یا کم‌رنگ‌تر دیده می‌شوند و پزشک از روی آن تغییرات استخوان را بررسی می‌کند.

اسکن استخوان را با نام‌های «بن اسکن»، «اسکن هسته‌ای استخوان» یا «گاما اسکن استخوان» هم می‌شناسند. این آزمایش در بخش پزشکی هسته‌ای انجام می‌شود؛ برای آشنایی با این رشته، مطلب پزشکی هسته‌ای چیست را بخوانید.

مقدار کمی ماده رادیواکتیو در رگ تزریق می‌شود، در استخوان‌ها جمع می‌شود و دوربینی به نام گاما کمرا انرژی آن را می‌گیرد و به تصویر تبدیل می‌کند. اسکن استخوان اغلب می‌تواند تغییرات استخوان را زودتر از عکس رادیولوژی معمولی نشان دهد.

اسکن استخوان تنها اسکن هسته‌ای نیست؛ برای نمونه، اسکن قلب چیست را هم می‌توانید بخوانید. «اسکن مغز استخوان» و «سی تی اسکن استخوان» هم آزمایش‌های دیگری هستند و با بن اسکن فرق دارند.

پزشک اسکن استخوان را برای بررسی درد استخوان بدون علت روشن، شکستگی‌هایی که در عکس معمولی دیده نمی‌شوند، عفونت استخوان و بررسی رسیدن بعضی سرطان‌ها به استخوان درخواست می‌کند.

پزشک معمولاً در این موارد اسکن استخوان را پیشنهاد می‌کند:

درد استخوان که علت روشنی ندارد، مثلاً کمردرد طولانی
شکستگی‌هایی که در عکس معمولی خوب دیده نمی‌شوند، مثل شکستگی‌های استرسی یا بعضی شکستگی‌های لگن
عفونت استخوان
بعضی بیماری‌های دیگر استخوان، مثلاً بیماری پاژه
بررسی اینکه آیا سرطانی به استخوان رسیده است یا نه، و پیگیری نتیجه درمان

گاهی هم برای بررسی بیشتر، بعد از آن سی تی اسکن یا ام آر آی درخواست می‌شود.

درخواست اسکن استخوان به معنی وجود بیماری جدی نیست؛ پزشک می‌خواهد استخوان‌ها را دقیق‌تر ببیند.

یکی از کاربردهای اسکن استخوان این است که پزشک بررسی کند آیا بعضی سرطان‌ها، مثل سرطان پستان، ریه یا پروستات، به استخوان رسیده‌اند یا نه. از این اسکن برای پیگیری روند درمان هم استفاده می‌شود.

اگر در تصویر نقطه پررنگی دیده شد، زود نتیجه نگیرید. نقطه پررنگ همیشه به معنی سرطان نیست؛ آرتروز، آسیب‌های قدیمی و علت‌های دیگر هم می‌توانند همین‌طور دیده شوند. گاهی پزشک برای روشن شدن موضوع آزمایش دیگری مثل سی تی اسکن، ام آر آی، آزمایش خون یا نمونه‌برداری درخواست می‌کند. این را هم بدانید که اسکن استخوان همه انواع سرطان را نشان نمی‌دهد.

پت اسکن هم یکی از آزمایش‌هایی است که پزشک ممکن است در بعضی موارد انتخاب کند؛ برای آشنایی با آن، مطلب پت اسکن چیست را بخوانید.

در بسیاری از موارد، در یک نوبت از کل اسکلت بدن تصویر گرفته می‌شود؛ هم از جلو و هم از پشت. به این حالت اسکن استخوان تمام بدن می‌گویند. مزیتش این است که پزشک همه استخوان‌ها را یک‌جا می‌بیند و تغییرات در جاهای مختلف بدن را با هم مقایسه می‌کند.

گاهی هم فقط از یک ناحیه، مثلاً پا یا ستون فقرات، تصویر گرفته می‌شود. اینکه اسکن شما تمام بدن باشد یا یک ناحیه، به درخواست پزشک بستگی دارد.

برای اسکن استخوان معمولاً لازم نیست ناشتا باشید. اگر باردار هستید یا شیر می‌دهید، داروی خاصی مصرف می‌کنید یا به‌تازگی عکس با باریم داشته‌اید، از قبل به مرکز بگویید. دستور دقیق آمادگی را مرکز می‌دهد.

معمولاً لازم نیست ناشتا باشید، مگر اینکه مرکز چیز دیگری بگوید. اگر مرکز درباره نوشیدن مایعات قبل از اسکن توضیح داد، همان را انجام دهید. پیش از نوبت، این موارد را به پزشک یا مرکز بگویید:

بارداری یا احتمال بارداری
شیردهی
داروها، ویتامین‌ها و مکمل‌هایی که مصرف می‌کنید
حساسیت‌ها و بیماری‌های اخیر
عکس رادیولوژی با باریم یا مصرف داروی معده حاوی بیسموت در روزهای اخیر

زیورآلات را در خانه بگذارید و لباس راحت و گشاد بپوشید؛ ممکن است لباس مخصوص به شما بدهند. بین تزریق و تصویربرداری مدتی باید صبر کنید، پس یک کتاب یا سرگرمی همراه داشته باشید. زمان دقیق را مرکز می‌گوید.

دستور دقیق آمادگی و زمان‌بندی را مرکز به شما می‌دهد (طبق دستور مرکز).

اول ماده رادیواکتیو در رگ دست تزریق می‌شود. بعد مدتی صبر می‌کنید تا ردیاب به استخوان‌ها برسد و در این فاصله آب می‌نوشید. سپس روی تخت دراز می‌کشید و دوربین مخصوص از استخوان‌ها تصویر می‌گیرد.

مراحل اسکن استخوان این‌هاست:

1. ماده رادیواکتیو در رگ دست یا بازو تزریق می‌شود.
2. مدتی صبر می‌کنید تا ردیاب به استخوان‌ها برسد. در این فاصله از شما می‌خواهند آب بنوشید؛ مقدار و زمان را مرکز می‌گوید.
3. پیش از تصویربرداری مثانه را خالی می‌کنید.
4. روی تخت دراز می‌کشید و بی‌حرکت می‌مانید، در حالی که دوربین نزدیک بدن شما حرکت می‌کند. اگر از فضای بسته می‌ترسید، به کارشناس بگویید.
5. گاهی تصویرهای بیشتری گرفته می‌شود. این کار لزوماً به معنی وجود مشکل نیست و برای دیدن واضح‌تر یک ناحیه است.

برای بعضی مشکلات، «اسکن سه‌مرحله‌ای» انجام می‌شود؛ یعنی تصویرها هنگام تزریق، کمی بعد از آن و دوباره بعدتر گرفته می‌شوند.

اسپکت (SPECT) چیست؟

اسپکت روشی است که در آن دوربین دور بدن می‌چرخد و از یک ناحیه، مثلاً ستون فقرات، تصویرهای سه‌بعدی‌مانند می‌سازد. این روش به دیدن دقیق‌تر یک ناحیه کمک می‌کند. گاهی اسپکت با سی تی اسکن ترکیب می‌شود تا جزئیات بهتر دیده شود. اینکه برای شما اسپکت لازم باشد یا نه، به تصمیم پزشک بستگی دارد.

تزریق اسکن استخوان معمولاً فقط یک سوزن‌زدن کوتاه است و عارضه خاصی ندارد. واکنش حساسیتی به ماده تزریقی بسیار نادر و معمولاً خفیف است. خود تصویربرداری هم معمولاً درد ندارد.

هنگام گذاشتن سوزن در رگ، یک سوزش کوچک حس می‌کنید و ممکن است موقع تزریق، احساس سرما در دستتان بالا برود. معمولاً عارضه دیگری ندارد. واکنش حساسیتی بسیار نادر است و معمولاً خفیف می‌ماند. گاهی کمی درد یا قرمزی در محل تزریق پیدا می‌شود که زود برطرف می‌شود.

خود اسکن معمولاً بدون درد است، اما اگر درد استخوان دارید، بی‌حرکت ماندن روی تخت ممکن است کمی ناراحت‌کننده باشد. بعد از اسکن، معمولاً می‌توانید به کارهای روزانه برگردید، مگر اینکه پزشک چیز دیگری بگوید. آب کافی بنوشید تا ماده تزریقی زودتر از بدن دفع شود.

مقدار ماده رادیواکتیو در اسکن استخوان کم است. مثل هر آزمایشی که با اشعه همراه است، کمی خطر وجود دارد؛ به همین دلیل پزشک فقط وقتی آن را درخواست می‌کند که فایده‌اش بیشتر باشد. مقدار ماده آن‌قدر کم است که بودن شما کنار دیگران بعد از آزمایش خطری برایشان ندارد. اگر درباره اشعه نگرانی دارید، سؤالتان را پیش از اسکن از پزشک یا کارشناس مرکز بپرسید.

بارداری: اگر باردار هستید یا احتمال بارداری دارید، حتماً پیش از اسکن به پزشک و مرکز بگویید. تصمیم درباره انجام آزمایش با پزشک است.

شیردهی: اگر شیر می‌دهید، از قبل به مرکز اطلاع دهید. ممکن است لازم باشد شیردهی برای مدتی متوقف شود و شیر دوشیده‌شده دور ریخته شود؛ مدت آن را مرکز می‌گوید.

این دو آزمایش اسم‌های شبیهی دارند، اما کارشان فرق دارد:

اسکن استخوان: با تزریق ماده رادیواکتیو و دوربین گاما انجام می‌شود و فعالیت استخوان را نشان می‌دهد؛ مثلاً برای شکستگی، عفونت یا رسیدن سرطان به استخوان.
تراکم سنجی استخوان: با اشعه ایکس با مقدار کم و بدون تزریق انجام می‌شود و تراکم استخوان را برای بررسی پوکی استخوان اندازه می‌گیرد.

برای آشنایی بیشتر، مطلب سنجش تراکم استخوان چیست را بخوانید. اگر پزشک تراکم سنجی نوشته، می‌توانید از صفحه نوبت تراکم سنجی استخوان تهران وقت بگیرید. کدام آزمایش لازم است را پزشک تعیین می‌کند.

تصویرهای اسکن استخوان را متخصص پزشکی هسته‌ای یا پزشکی که برای این کار آموزش دیده بررسی می‌کند و گزارش آن را برای پزشک شما می‌فرستد. سعی نکنید خودتان تصویر یا گزارش را تفسیر کنید؛ بهتر است نتیجه را با پزشک خود در میان بگذارید تا معنی آن را برای شرایط شما توضیح دهد. اگر لازم باشد، پزشک شما آزمایش دیگری هم پیشنهاد می‌کند تا نتیجه روشن‌تر شود.

هزینه اسکن استخوان به چند چیز بستگی دارد: اینکه از تمام بدن تصویر گرفته شود یا فقط یک ناحیه، اینکه اسپکت یا اسپکت همراه با سی تی اسکن هم لازم باشد یا نه، و مرکزی که انتخاب می‌کنید. هزینه را از مرکز بپرسید.

اسکن استخوان در مراکز پزشکی هسته‌ای انجام می‌شود و برای آن صفحه نوبت جداگانه‌ای وجود ندارد؛ کافی است از صفحه پزشکی هسته‌ای شهر خود نوبت بگیرید. شما می‌توانید از صفحه نوبت پزشکی هسته‌ای تهران یا صفحه کلی نوبت پزشکی هسته‌ای شروع کنید. در شهرهای دیگر هم این صفحه‌ها آماده‌اند: نوبت پزشکی هسته‌ای تبریز، نوبت پزشکی هسته‌ای مشهد، نوبت پزشکی هسته‌ای اصفهان، نوبت پزشکی هسته‌ای شیراز و نوبت پزشکی هسته‌ای اهواز.

شما می‌توانید آنلاین نوبت بگیرید؛ آمادگی را مرکز توضیح می‌دهد.