انحراف چشم (استرابیسم) چیست و چگونه درمان می‌شود؟

انحراف چشم یا استرابیسم یعنی دو چشم هم‌راستا نیستند و هر کدام به سمتی نگاه می‌کند. می‌تواند در کودکان یا بزرگسالان، همیشگی یا گهگاهی باشد و معمولاً با عینک، ورزش‌های تجویزی یا جراحی عضلات چشم درمان می‌شود.
شاید متوجه شده‌اید چشم کودکتان گاهی به داخل یا بیرون می‌رود، یا خودتان تازه دچار دوبینی شده‌اید. در این مطلب به زبان ساده می‌گوییم انحراف چشم چیست، چرا پیش می‌آید، چه نشانه‌هایی دارد و چطور درمان می‌شود. برای معاینه می‌توانید از صفحه نوبت چشم پزشکی تهران آنلاین وقت بگیرید.

در انحراف چشم، یک چشم مستقیم نگاه می‌کند و چشم دیگر به داخل، بیرون، بالا یا پایین می‌چرخد. علت آن هماهنگ نبودن عضلات چشم یا عصب‌ها و مغزی است که این عضلات را کنترل می‌کنند.
دور هر چشم چند عضله کوچک قرار دارد. این عضله‌ها چشم را به راست، چپ، بالا و پایین می‌چرخانند. مغز به آن‌ها فرمان می‌دهد تا هر دو چشم با هم به یک نقطه نگاه کنند. وقتی این هماهنگی به هم بخورد، هر چشم به جای متفاوتی نگاه می‌کند و مغز دو تصویر جدا می‌گیرد.
به انحراف چشم در زبان روزمره لوچی چشم هم می‌گویند. این مشکل در کودکان خردسال شایع‌تر است، اما در هر سنی ممکن است پیش بیاید. گاهی انحراف همیشه دیده می‌شود و گاهی می‌آید و می‌رود. وقتی چشم‌ها هم‌راستا نباشند، تشخیص عمق و فاصله هم سخت‌تر می‌شود. اگر درمان نشود، ممکن است باعث دید تار، دوبینی یا کاهش اعتمادبه‌نفس شود.

انحراف چشم بر اساس جهت آن نام‌گذاری می‌شود: به داخل (ایزوتروپی)، به بیرون (اگزوتروپی) و به بالا یا پایین (هایپرتروپی و هیپوتروپی). انحراف ممکن است همیشگی باشد یا گاهی دیده شود.
ایزوتروپی (انحراف به داخل): چشم به سمت بینی می‌چرخد.
اگزوتروپی (انحراف به بیرون): چشم به سمت گوش می‌چرخد.
هایپرتروپی (انحراف به بالا): یک چشم بالاتر از چشم دیگر قرار می‌گیرد.
هیپوتروپی (انحراف به پایین): یک چشم پایین‌تر از چشم دیگر قرار می‌گیرد.
در انحراف همیشگی، چشم تقریباً همیشه منحرف است. در انحراف گهگاهی، چشم‌ها بیشتر وقت‌ها صاف‌اند و فقط گاهی یک چشم منحرف می‌شود. نوع و همیشگی یا گهگاهی بودن انحراف را چشم‌پزشک با معاینه مشخص می‌کند.
در تصویر این بخش، این حالت‌ها را کنار چشم‌های صاف می‌بینید.
تصویر: انواع انحراف چشم بر اساس جهت آن — نمودار آموزشی ایران نوبت

علت دقیق انحراف چشم همیشه معلوم نیست. بعضی افراد با انحراف به دنیا می‌آیند و در بعضی دیگر بعداً پیدا می‌شود. گاهی هم انحراف چشم در خانواده دیده می‌شود.
در کودکان، انحراف اغلب به این دلیل است که چشم تلاش می‌کند یک مشکل دید را جبران کند؛ مثل:
نزدیک‌بینی: دیدن چیزهای دور سخت است.
دوربینی: دیدن چیزهای نزدیک سخت است.
آستیگماتیسم: سطح جلوی چشم یکنواخت خمیده نیست و دید تار می‌شود.
علت‌های کمتر شایع در کودکان شامل بعضی مشکلات مغز یا عصب‌ها، فلج مغزی و سندرم داون است. چشمی که خوب نمی‌بیند هم ممکن است کم‌کم منحرف شود.
در بزرگسالان، بیماری‌هایی مثل دیابت، بیماری تیروئید چشم و سکته مغزی می‌توانند باعث انحراف شوند. ضربه به سر و آسیب عضله‌های چشم در جراحی چشم هم از علت‌های دیگر است. علت انحراف هر فرد را فقط پزشک بعد از معاینه می‌تواند مشخص کند؛ پس از روی این فهرست خودتان نتیجه‌گیری نکنید.

در ماه‌های اول زندگی، انحراف گهگاهی چشم نوزاد شایع است. اگر انحراف همیشگی بود، بعد از ماه‌های اول ادامه داشت یا کودک سرش را کج می‌کند یا یک چشمش را می‌بندد، به چشم‌پزشک مراجعه کنید.
این انحراف گهگاهی در نوزاد کوچک معمولاً جای نگرانی ندارد. کودکان معمولاً از دوبینی شکایت نمی‌کنند، چون مغزشان تصویر چشم منحرف را نادیده می‌گیرد. برای همین باید به نشانه‌هایی مثل کج کردن یا چرخاندن سر و بستن یک چشم دقت کنید.
انحراف چشم می‌تواند باعث تنبلی چشم شود؛ یعنی دید چشم منحرف کم‌کم ضعیف شود. برای آشنایی بیشتر، مقاله تنبلی چشم چیست را بخوانید. گاهی انحراف نشانه یک بیماری نادر چشم است. برای اطمینان، هر انحرافی را چشم‌پزشک ببیند. عکس‌های کودک را هم می‌توانید هنگام معاینه به پزشک نشان دهید.
تصویر: بازتاب نور در چشم‌های هم‌راستا و در انحراف چشم — طرح ایران نوبت

انحراف کاذب چشم (پل بینی پهن)

گاهی چشم‌های کودک کج به نظر می‌رسد، اما در واقع صاف است. به این حالت انحراف کاذب می‌گویند. علت آن معمولاً پل بینی پهن و چین‌های کوچک پوست در گوشه داخلی چشم است که سفیدی گوشه چشم را می‌پوشانند. یک نشانه ساده، عکس با فلاش است: اگر بازتاب نور در هر دو مردمک در یک جا باشد، احتمالاً چشم‌ها صاف‌اند. انحراف کاذب درمان لازم ندارد، اما فقط پزشک می‌تواند آن را تأیید کند.

انحراف چشم در بزرگسالان ممکن است از کودکی مانده باشد یا تازه شروع شود. انحراف تازه اغلب با دوبینی همراه است و علت آن را پزشک باید بررسی کند؛ دوبینی ناگهانی نیاز به مراجعه فوری دارد.
وقتی انحراف در بزرگسالی شروع می‌شود، مغز عادت کرده تصویر هر دو چشم را بگیرد و نمی‌تواند یکی را نادیده بگیرد. برای همین فرد دو تصویر می‌بیند. نشانه‌های دیگر انحراف چشم بزرگسالان این‌هاست:
دید تار یا سختی در خواندن
کج کردن یا چرخاندن سر برای واضح دیدن
احساس ضعف یا کشیدگی دور چشم
علت انحراف تازه می‌تواند بیماری‌هایی مثل دیابت و تیروئید، سکته مغزی یا ضربه به سر باشد. درمان در بزرگسالی هم ممکن است و لازم نیست با دوبینی کنار بیایید.

انحراف چشم را چشم‌پزشک با معاینه کامل چشم تشخیص می‌دهد. پزشک بررسی می‌کند چشم‌ها چقدر هم‌راستا هستند و چطور با هم حرکت می‌کنند؛ مثلاً با تاباندن نور یا پوشاندن یک چشم. دید هر چشم را هم جداگانه می‌سنجد و می‌بیند آیا به عینک نیاز دارید یا نه. در انحراف تازه بزرگسالان، ممکن است معاینه‌های دیگری هم لازم باشد. پزشک ممکن است داخل چشم و شبکیه را هم معاینه کند. اگر در خانواده‌تان کسی انحراف چشم دارد، این را هم به پزشک بگویید. معاینه‌های بعدی طبق نظر پزشک انجام می‌شود.

درمان انحراف چشم به نوع و علت آن بستگی دارد و ممکن است شامل عینک، عینک منشوری، ورزش‌های چشمی تجویزشده، تزریق به عضله چشم یا جراحی باشد. اگر تنبلی چشم هم وجود دارد، معمولاً اول درمان می‌شود.
روش مناسب را چشم‌پزشک بعد از معاینه انتخاب می‌کند:
عینک: وقتی علت انحراف یک مشکل دید مثل دوربینی است، عینک می‌تواند به صاف شدن چشم‌ها کمک کند.
عینک منشوری: منشور عدسی مخصوصی است که مسیر نور را کمی تغییر می‌دهد. به بعضی بزرگسالانی که دوبینی خفیف دارند کمک می‌کند یک تصویر ببینند.
ورزش‌های چشمی: فقط در بعضی انواع انحراف کمک می‌کنند؛ مثلاً وقتی چشم‌ها هنگام نگاه به نزدیک خوب کنار هم جمع نمی‌شوند. این ورزش‌ها را باید چشم‌پزشک آموزش دهد.
تزریق: گاهی تزریق دارو به عضله چشم برای کمک به هم‌راستا شدن چشم‌ها به کار می‌رود؛ اثر آن ممکن است موقت باشد و تصمیمش با چشم‌پزشک است.
جراحی: اگر عینک به‌تنهایی کافی نباشد، جراحی عضلات چشم پیشنهاد می‌شود.
اگر تنبلی چشم هم وجود داشته باشد، معمولاً اول آن درمان می‌شود. درباره روش‌های آن، مقاله تنبلی چشم چیست را بخوانید.
هدف درمان این است که چشم‌ها هم‌راستا شوند و با هم کار کنند. انحراف چشم بعید است خودبه‌خود خوب شود. درمان خانگی یا ورزش خودسرانه جای معاینه را نمی‌گیرد. گاهی هم چند روش کنار هم به کار می‌رود؛ مثلاً اول عینک و اگر کافی نبود، جراحی.

در عمل انحراف چشم، جراح عضلات چشم را شل، سفت یا جابه‌جا می‌کند تا چشم‌ها هم‌راستا شوند. عمل با لیزر نیست و با بیهوشی یا بی‌حسی، طبق نظر جراح، انجام می‌شود.
عمل ممکن است روی یک چشم یا هر دو چشم انجام شود. گاهی برای نتیجه بهتر، بیش از یک عمل لازم است. اینکه بیهوشی عمومی لازم است یا بی‌حسی موضعی کافی است، به تصمیم جراح بستگی دارد. مدت عمل و دوره بهبودی را جراح می‌گوید.
عمل حتی اگر انحراف مدت زیادی درمان نشده باشد، می‌تواند به هم‌راستا شدن چشم‌ها کمک کند. اما اگر مشکل دید از کودکی درمان نشود، ممکن است همیشگی بماند. شاید بعد از عمل هم به عینک نیاز داشته باشید. معاینه‌های پیگیری بعد از عمل هم لازم است تا پزشک نتیجه را بررسی کند.

در این موارد به چشم‌پزشک مراجعه کنید:
فکر می‌کنید کودکتان انحراف چشم دارد، حتی اگر گهگاهی باشد.
چشم کودک همیشه منحرف است.
انحراف گهگاهی نوزاد بعد از ماه‌های اول زندگی هنوز دیده می‌شود.
نگران دید کودکتان هستید؛ مثلاً مدام سرش را به یک طرف می‌چرخاند یا موقع نگاه کردن یک چشمش را می‌بندد.
در بزرگسالی انحراف چشم یا دوبینی تازه پیدا کرده‌اید.
دوبینی یا انحراف ناگهانی را جدی بگیرید و همان موقع به پزشک یا اورژانس بروید.
منابع: سرویس سلامت ملی بریتانیا (NHS)، آکادمی چشم‌پزشکی آمریکا (انحراف چشم بزرگسالان)، آکادمی چشم‌پزشکی آمریکا (انحراف کاذب)، انجمن چشم‌پزشکی کودکان و استرابیسم آمریکا، مدلاین پلاس

در ایران نوبت می‌توانید مرکز چشم پزشکی شهر خودتان را پیدا کنید و بدون معطلی آنلاین نوبت بگیرید. اگر نوبت را برای کودکتان می‌گیرید، هنگام مراجعه نشانه‌هایی را که دیده‌اید به پزشک بگویید. شهرتان را انتخاب کنید:
نوبت چشم پزشکی تهران
نوبت چشم پزشکی مشهد
نوبت چشم پزشکی اصفهان
نوبت چشم پزشکی شیراز
نوبت چشم پزشکی تبریز
نوبت چشم پزشکی اهواز
نوبت چشم پزشکی رشت
در صفحه هر شهر، فهرست مراکز را می‌بینید و زمان خالی را انتخاب می‌کنید. اگر عینک دارید، آن را هم همراه خودتان ببرید.