تنبلی چشم چیست و تا چه سنی قابل درمان است؟

تنبلی چشم یا آمبلیوپی یعنی دید یک چشم، معمولاً از کودکی، ضعیف مانده چون مغز بیشتر از چشم قوی‌تر استفاده می‌کند. خبر خوب این است که اگر زود پیدا شود، معمولاً درمان خوبی دارد.
اگر چشم‌پزشک گفته فرزندتان تنبلی چشم دارد، نگران نباشید؛ این مشکل در کودکان شایع است و شما می‌توانید در درمانش کمک زیادی کنید.
در این مقاله می‌خوانید تنبلی چشم از کجا می‌آید، چه نشانه‌هایی دارد و چطور درمان می‌شود.
برای معاینه چشم خودتان یا فرزندتان، می‌توانید نوبت چشم پزشکی تهران را آنلاین از ایران نوبت بگیرید.

آمبلیوپی نام پزشکی تنبلی چشم است. در این حالت ارتباط چشم و مغز درست شکل نگرفته و مغز تصویر یک چشم را کمتر به کار می‌برد؛ برای همین دید آن چشم حتی با عینک هم کامل نیست.
تنبلی چشم معمولاً فقط یک چشم را درگیر می‌کند و کمتر پیش می‌آید که هر دو چشم را بگیرد. وقتی چشم و مغز با هم خوب کار نمی‌کنند، مغز کم‌کم بیشتر به چشم قوی‌تر تکیه می‌کند و دید چشم ضعیف‌تر عقب می‌ماند. برای همین ممکن است کودک با دو چشم باز، خوب ببیند و کسی متوجه نشود.
اسمش «تنبلی» است، اما کودک شما تنبل نیست. او نمی‌تواند با تلاش یا اراده، طرز کار چشم‌هایش را عوض کند.
در متن‌های فارسی گاهی «آمبلیوپیا» هم نوشته می‌شود؛ منظور همین حالت است.
تنبلی چشم با انحراف چشم یکی نیست؛ فرق این دو را پایین‌تر در بخش «تنبلی چشم با انحراف چشم چه فرقی دارد؟» توضیح داده‌ایم.

شایع‌ترین علت‌ها فرق نمره دو چشم یا عیب انکساری درمان‌نشده، انحراف چشم، و چیزی است که جلوی دید را بگیرد، مثل آب مروارید مادرزادی یا افتادگی پلک.
عوامل خطر: نارس یا کم‌وزن بودن، سابقه خانوادگی، مشکلات رشدی.

عیب انکساری

یعنی نزدیک‌بینی، دوربینی یا آستیگماتیسم درمان‌نشده. اگر نمره یک چشم خیلی بیشتر از چشم دیگر باشد، مغز تصویر واضح‌تر را ترجیح می‌دهد و چشم دیگر را کنار می‌گذارد. آنیزومتروپی یعنی همین فرق نمره دو چشم که کودک معمولاً متوجهش نمی‌شود.

انحراف چشم

وقتی چشم‌ها هم‌راستا نیستند و یک چشم به داخل یا بیرون می‌رود، مغز برای اینکه دوبینی پیش نیاید، تصویر آن چشم را نادیده می‌گیرد و دیدش ضعیف می‌ماند. فرق این دو را در بخش «تنبلی چشم با انحراف چشم چه فرقی دارد؟» بخوانید.

مانع دید (مثل آب مروارید مادرزادی یا افتادگی پلک)

گاهی چیزی جلوی رسیدن تصویر واضح به چشم را می‌گیرد؛ مثل کدر بودن عدسی چشم از همان بدو تولد یا پلکی که آن‌قدر افتاده که جلوی دید کودک را می‌پوشاند. درباره کدر شدن عدسی، مقاله آب مروارید چیست را بخوانید.

نشانه‌های تنبلی چشم ممکن است خیلی کم‌رنگ باشند. چیزهایی که والدین گاهی متوجه می‌شوند:
تنگ کردن چشم‌ها موقع نگاه کردن به چیزی
بستن یک چشم برای بهتر دیدن
کج کردن سر هنگام نگاه کردن
مشکل در تشخیص دوری و نزدیکی؛ مثلاً در گرفتن توپ
چشمی که به داخل یا بیرون می‌چرخد
بسیاری از کودکان هیچ نشانه واضحی ندارند و خودشان هم چیزی نمی‌گویند، چون با چشم قوی‌تر خوب می‌بینند. برای همین، تنها راه مطمئن برای پیدا کردن تنبلی چشم، معاینه چشم است.
بزرگسالی که از کودکی تنبلی چشم داشته، معمولاً دید یک چشمش ضعیف‌تر مانده است. بسیاری از بزرگسالان هم وقتی یک چشم را می‌بندند، تازه متوجه این تفاوت می‌شوند.
اگر هر کدام از این نشانه‌ها را دیدید، یا فقط حس می‌کنید کودک‌تان خوب نمی‌بیند، برای معاینه چشم او وقت بگیرید.

تنبلی چشم با معاینه چشم‌پزشک و سنجش دید هر چشم به‌طور جداگانه تشخیص داده می‌شود. چون بسیاری از کودکان نشانه‌ی واضحی ندارند، معاینه چشم کودک قبل از سن مدرسه مهم است.
از تابلوی حروف یا تصویر استفاده می‌شود و هر بار یک چشم پوشانده می‌شود؛ در کودکان کوچک‌تر، پزشک می‌بیند کودک چطور یک شیء را دنبال می‌کند. بعد چشم را کامل معاینه می‌کند. گاهی هم طبق نظر پزشک قطره‌ای زده می‌شود تا نمره چشم دقیق‌تر اندازه گرفته شود.
اگر لازم باشد، آزمایش‌های دیگری هم طبق نظر پزشک انجام می‌شود؛ مثلاً او سی تی چشم چیست را ببینید.
معاینه چشم کودک را زود و قبل از سن مدرسه انجام دهید؛ زمان و تکرار آن را پزشک یا چشم‌پزشک می‌گوید.
تصویر: تابلوی سنجش دید؛ هر چشم جداگانه بررسی می‌شود — Mikael Häggström، CC0، برش‌خورده در قالب ایران نوبت، ویکی‌مدیا کامنز

درمان معمولاً با اصلاح علت، مثل عینک، شروع می‌شود. بعد با بستن چشم سالم یا قطره‌ی چشمی طبق تجویز پزشک، مغز وادار می‌شود از چشم ضعیف‌تر استفاده کند. مدت درمان را چشم‌پزشک تعیین می‌کند.

درمان علت

اگر عیب انکساری باعث تنبلی شده، معمولاً قدم اول عینک است. اگر آب مروارید یا افتادگی پلک جلوی دید را گرفته باشد، پزشک اول همان را درمان می‌کند که گاهی جراحی لازم دارد. بعد از درمان علت هم معمولاً باید به چشم ضعیف‌تر کمک کرد تا دیدش قوی شود.

بستن چشم سالم (پچ)

یک چسب مخصوص روی چشم قوی‌تر زده می‌شود تا مغز مجبور شود از چشم ضعیف‌تر استفاده کند. مدت و ساعت بستن چشم را چشم‌پزشک تعیین می‌کند. چند نکته برای شما: صبور باشید، کودک را با بازی یا یک جایزه کوچک همراه کنید و اگر مدام چسب را برمی‌دارد، به پزشک بگویید.

قطره چشمی

راه دیگر، قطره‌ی چشمی طبق تجویز پزشک است که دید نزدیک چشم سالم را موقتاً تار می‌کند تا مغز از چشم ضعیف‌تر استفاده کند. برای بعضی کودکان این روش تقریباً به اندازه بستن چشم کمک می‌کند و بعضی خانواده‌ها آن را راحت‌تر می‌دانند، چون کودک نمی‌تواند آن را بردارد. انتخاب بین این دو با پزشک است.

روش‌های جدیدتر (بازی‌ها و تمرین‌های دوچشمی)

در روش‌های جدیدتر، کودک بازی یا ویدیوی مخصوصی را می‌بیند که هر دو چشم را وادار می‌کند با هم کار کنند. این روش‌ها فقط زیر نظر چشم‌پزشک و همراه با درمان معمول به کار می‌روند و جایگزین خانگی درمان نیستند.
بهتر شدن دید زمان می‌برد. بعد از بهبود هم ممکن است دوباره درمان لازم شود تا تنبلی چشم برنگردد؛ پس نوبت‌های پیگیری را جا نیندازید.

درمان در بزرگسالی معمولاً محدودتر از کودکی است، اما معاینه هنوز ارزش دارد. چشم‌پزشک می‌گوید عینک، درمان علت یا روش دیگری برای شما مفید است یا نه.
علامت اصلی تنبلی چشم در بزرگسالان معمولاً همین است که دید یک چشم، حتی با عینک، کامل نیست. علت آن را فقط چشم‌پزشک می‌تواند بگوید.
با این حال، معاینه در بزرگسالی هم مفید است: ممکن است عینک مناسب یا درمان علت، دید را بهتر کند یا از چشم سالم بهتر محافظت شود. اینکه چه کاری برای شما ممکن است، تصمیم چشم‌پزشک است.
خیلی‌ها دنبال «عمل تنبلی چشم» می‌گردند. جراحی انحراف چشم یا لیزیک خودِ تنبلی چشم را درمان نمی‌کند؛ ممکن است علت یا ظاهر را اصلاح کند و تصمیمش با چشم‌پزشک است. اگر درباره جراحی‌های لیزری چشم کنجکاوید، مقاله لیزیک و لازک را بخوانید.
اگر تنبلی چشم دارید و رانندگی می‌کنید، درباره‌ی دیدتان با چشم‌پزشک مشورت کنید.

انحراف چشم یا استرابیسم یعنی چشم‌ها هم‌راستا نیستند؛ یک چشم ممکن است به داخل، بیرون، بالا یا پایین برود. تنبلی چشم یعنی دید یک چشم ضعیف مانده است.
این دو به هم ربط دارند، اما یکی نیستند. انحراف چشم می‌تواند باعث تنبلی چشم شود، ولی کودک ممکن است یکی را بدون دیگری داشته باشد؛ مثلاً چشم‌هایش کاملاً صاف باشند، اما به خاطر فرق نمره، یک چشمش تنبل باشد.
درمان هم فرق دارد: در انحراف، هدف هم‌راستا کردن چشم‌هاست و در تنبلی، قوی کردن دید چشم ضعیف‌تر. گاهی هر دو لازم است و تصمیم با چشم‌پزشک است.
یک فرق ساده دیگر: انحراف چشم را اغلب می‌شود از بیرون دید، اما تنبلی چشم معمولاً از ظاهر چشم پیدا نیست و با سنجش دید معلوم می‌شود.
درباره‌ی انحراف چشم به‌زودی مطلب جداگانه‌ای می‌نویسیم.
تصویر: تفاوت انحراف چشم و تنبلی چشم — طرح ایران نوبت

اگر تنبلی چشم درمان نشود، دید چشم ضعیف‌تر ممکن است برای همیشه کم بماند. خبر خوب این است که درمان زودهنگام معمولاً جلوی این مشکل را می‌گیرد. این کار اغلب با روش‌های ساده‌ای مثل عینک، بستن چشم یا قطره انجام می‌شود و همراهی شما در آن نقش مهمی دارد.
پس اگر پزشک درمانی را شروع کرده، با حوصله ادامه دهید و نوبت‌های پیگیری را جدی بگیرید. اگر هم فقط شک دارید، یک معاینه ساده خیال‌تان را راحت می‌کند و زودتر می‌فهمید کودک‌تان به درمان نیاز دارد یا نه.

برای تنبلی چشم، اول نوبت چشم‌پزشک بگیرید. پزشک بعد از معاینه می‌گوید چه درمانی لازم است و اگر بررسی بیشتری لازم باشد، شما را به پزشک دیگری معرفی می‌کند.
می‌توانید مراکز را در صفحه نوبت چشم پزشکی ببینید یا مستقیم سراغ شهر خودتان بروید: نوبت چشم پزشکی تهران، نوبت چشم پزشکی مشهد، نوبت چشم پزشکی تبریز، نوبت چشم پزشکی شیراز، نوبت چشم پزشکی اصفهان و نوبت چشم پزشکی اهواز.
موقع نوبت گرفتن، اگر برای کودک‌تان نوبت می‌گیرید، این را به مرکز بگویید تا درباره آمادگی لازم راهنمایی‌تان کند. اگر برای خودتان نوبت می‌گیرید، عینک فعلی و گزارش معاینه‌های قبلی را همراه ببرید.