شبکیه چشم چیست و پارگی یا سوراخ شدن آن چه علائمی دارد؟

شبکیه لایه نازک و حساس به نور در پشت چشم است. نوری که وارد چشم می‌شود روی شبکیه می‌افتد و به پیام عصبی تبدیل می‌شود تا از راه عصب بینایی به مغز برسد و شما ببینید.
اگر اسم پارگی یا سوراخ شبکیه را شنیده‌اید یا ناگهان مگس‌پران‌های تازه می‌بینید، طبیعی است نگران شوید. در این مقاله به زبان ساده می‌خوانید شبکیه کجاست، پارگی و سوراخ شبکیه چیست، کدام علائم یعنی باید همان روز به چشم‌پزشک بروید و درمان چطور است.
برای معاینه شبکیه می‌توانید از ایران نوبت نوبت چشم پزشکی تهران بگیرید.

شبکیه (رتین) لایه‌ای است که دیواره پشتی داخل چشم را می‌پوشاند. اگر چشم را به یک دوربین عکاسی قدیمی تشبیه کنیم، شبکیه همان فیلم عکاسی است. قرنیه و عدسی نور را جمع می‌کنند و تصویر را روی شبکیه می‌اندازند.

شبکیه چه کاری انجام می‌دهد؟

سلول‌های شبکیه نور را حس می‌کنند و آن را به پیام عصبی تبدیل می‌کنند. این پیام‌ها از راه عصب بینایی به مغز می‌رسند و مغز از آن‌ها تصویر می‌سازد. یعنی اگر شبکیه درست کار نکند، دید تار یا ناقص می‌شود.
پشت شبکیه رگ‌های خونی زیادی هست. برای همین وقتی چشم‌پزشک با نور مخصوص داخل چشم را نگاه می‌کند، شبکیه معمولاً قرمز یا نارنجی دیده می‌شود.

ماکولا (لکه زرد) چیست؟

ماکولا بخش مرکزی شبکیه است. دید دقیق و مرکزی شما، مثل خواندن متن ریز و دیدن جزئیات، به ماکولا بستگی دارد.
یک سؤال رایج این است که آب مروارید به قرنیه مربوط است یا شبکیه. جواب هیچ‌کدام است: آب مروارید یعنی کدر شدن عدسی چشم. برای توضیح بیشتر، مقاله آب مروارید چیست را بخوانید.
تصویر: عکس فوندوس (ته چشم) از شبکیه سالم — OptometrusPrime، مجوز CC BY-SA 2.0، برش‌خورده در قالب ایران نوبت، ویکی‌مدیا کامنز

پارگی شبکیه یعنی یک شکاف کوچک در این لایه. بیشتر وقتی پیش می‌آید که ژل داخل چشم با افزایش سن جمع می‌شود و شبکیه را می‌کشد. نزدیک‌بینی زیاد و ضربه به چشم هم ممکن است نقش داشته باشند.
داخل چشم را ژل شفافی به نام زجاجیه پر کرده است. با بالا رفتن سن، این ژل کم‌کم جمع و نازک‌تر می‌شود و از شبکیه فاصله می‌گیرد. به این اتفاق «جدا شدن زجاجیه خلفی» (PVD) می‌گویند. معمولاً این اتفاق بی‌دردسر است.
اما گاهی ژل به شبکیه چسبیده می‌ماند و آن‌قدر آن را می‌کشد که شبکیه پاره می‌شود. این همان جواب سؤال «شبکیه چرا پاره می‌شود» است.
عوامل دیگری هم احتمال پارگی را بیشتر می‌کنند:
نزدیک‌بینی زیاد
ضربه به چشم
سابقه جراحی چشم، مثلاً عمل آب مروارید
سابقه خانوادگی جدا شدن شبکیه
پارگی یا جدا شدن شبکیه در چشم دیگر
اگر یکی از این موارد را دارید، آن را به چشم‌پزشک بگویید.

وقتی کسی می‌گوید «شبکیه‌ام سوراخ شده»، ممکن است منظورش یکی از دو مشکل متفاوت باشد:
سوراخ کوچک در قسمت‌های کناری شبکیه: از نظر خطر شبیه پارگی است، چون مایع ممکن است از آن رد شود و شبکیه را جدا کند.
سوراخ ماکولا: یک سوراخ گرد کوچک در مرکز شبکیه.
در سوراخ ماکولا، دید مرکزی تار یا کج و موج‌دار می‌شود؛ مثلاً خط‌های صاف ممکن است موج‌دار دیده شوند. اگر سوراخ بزرگ‌تر شود، ممکن است یک لکه تیره وسط دید پیدا شود. دید کناری معمولاً درگیر نمی‌شود. شایع‌ترین علت آن هم افزایش سن و کشیده شدن ماکولا به دست ژل داخل چشم است.
اینکه مشکل شما کدام‌یک است را چشم‌پزشک بعد از معاینه به شما می‌گوید.

اگر از محل پارگی مایع زیر شبکیه برود، شبکیه از جای خود جدا می‌شود. جدا شدن شبکیه یک اورژانس چشمی است و درمان زودهنگام، طبق نظر چشم‌پزشک، برای حفظ بینایی مهم است.
مایعی که زیر شبکیه جمع می‌شود، آن را بلند می‌کند؛ کمی شبیه حبابی که زیر کاغذ دیواری می‌افتد. شبکیه جداشده دیگر درست کار نمی‌کند و دید تار می‌شود.
جدا شدن شبکیه همیشه از پارگی شروع نمی‌شود. گاهی جمع شدن مایع پشت شبکیه یا بافت اسکار، مثلاً در دیابت، باعث آن می‌شود. اما شایع‌ترین نوع، همان جدا شدن به دنبال پارگی است.
جدا شدن شبکیه معمولاً درد ندارد. برای همین ممکن است فکر کنید مشکل جدی نیست. آرام بمانید، اما صبر نکنید؛ اگر زود درمان نشود، ممکن است بینایی آن چشم برای همیشه آسیب ببیند.

زیاد شدن ناگهانی مگس‌پران، دیدن جرقه نور و سایه یا پرده روی بخشی از دید از علائم مهم پارگی یا جدا شدن شبکیه است. اگر این علائم را دارید، همان روز به چشم‌پزشک مراجعه کنید.
این علائم را جدی بگیرید:
زیاد شدن ناگهانی مگس‌پران؛ یعنی نقطه‌ها، خط‌ها یا تارهای کوچکی که در دید شما شناورند.
دیدن جرقه یا برق نور؛ بعضی‌ها آن را شبیه دیدن ستاره بعد از ضربه به سر می‌دانند.
سایه یا پرده‌ای که روی بخشی از دید می‌افتد.
تاری ناگهانی دید.
این علائم معمولاً درد ندارند و فقط ممکن است در یک چشم باشند.
اگر این علائم ناگهان شروع شد، همان روز به چشم‌پزشک یا اورژانس مراجعه کنید.

چشم‌پزشک اول با قطره، مردمک شما را گشاد می‌کند. بعد با یک عدسی و نور مخصوص داخل چشم و شبکیه را نگاه می‌کند. این معاینه بهترین راه برای دیدن پارگی یا جدا شدن زودهنگام شبکیه است.
بعد از قطره گشادکننده، دیدتان مدتی تار می‌شود و به نور حساس‌تر می‌شوید. بهتر است کسی همراهتان باشد که شما را برگرداند، چون رانندگی ممکن است ایمن نباشد. عینک آفتابی هم همراه ببرید.
گاهی پزشک آزمایش‌های دیگری هم می‌خواهد:
او سی تی (OCT): دستگاه از پشت چشم تصویرهای بسیار دقیق می‌گیرد و لایه‌های شبکیه و ماکولا را نشان می‌دهد.
آنژیوگرافی چشم (فلورسین آنژیوگرافی): با یک رنگ مخصوص و دوربین، جریان خون شبکیه بررسی می‌شود.
سونوگرافی چشم: وقتی مشکل دیگری، مثل خونریزی داخل چشم، جلوی دیدن شبکیه را بگیرد.
شبکیه را با عصب بینایی اشتباه نگیرید. عصب بینایی پیام‌های شبکیه را به مغز می‌برد و در گلوکوم آسیب می‌بیند. برای آشنایی با آن، مقاله فشار چشم بالا و گلوکوم را بخوانید.

تصویر: برش او سی تی (OCT) از لایه‌های شبکیه — Bobjgalindo، مجوز CC BY-SA 4.0، برش‌خورده در قالب ایران نوبت، ویکی‌مدیا کامنز

نوع درمان به مشکل شما و نظر چشم‌پزشک بستگی دارد. به زبان ساده:

درمان پارگی شبکیه

طبق نظر پزشک، پارگی را معمولاً با لیزر یا با سرما (کرایو) درمان می‌کنند. هر دو روش دور پارگی یک جوشگاه کوچک و کنترل‌شده می‌سازند. این جوشگاه شبکیه را به دیواره چشم می‌چسباند و نمی‌گذارد مایع زیر شبکیه برود. این درمان‌ها ممکن است در مطب چشم‌پزشک انجام شوند.

درمان جدا شدن شبکیه

جدا شدن شبکیه معمولاً جراحی لازم دارد. چند نوع رایج آن:
تزریق حباب گاز: حباب گاز داخل چشم، شبکیه را سر جایش فشار می‌دهد. بعد پارگی با لیزر یا سرما بسته می‌شود.
ویترکتومی: ژل داخل چشم که شبکیه را می‌کشد برداشته می‌شود و جای آن حباب هوا، گاز یا روغن گذاشته می‌شود.
اسکلرال باکل: یک نوار نرم به دیواره بیرونی چشم دوخته می‌شود تا دیواره چشم را به شبکیه نزدیک کند. این نوار از بیرون دیده نمی‌شود.

درمان سوراخ ماکولا

درمان اصلی سوراخ ماکولا جراحی ویترکتومی است. ژلی که ماکولا را می‌کشد برداشته می‌شود و یک حباب گاز داخل چشم گذاشته می‌شود تا به بسته شدن سوراخ کمک کند. گاهی پزشک اول فقط سوراخ را زیر نظر می‌گیرد، چون ممکن است خودبه‌خود بسته شود.
اگر حباب گاز در چشم شما گذاشته شد: ممکن است لازم باشد سرتان را در وضعیت خاصی نگه دارید؛ اگر پزشک توصیه کرد، دقیقاً طبق دستور عمل کنید. تا وقتی حباب گاز در چشم است، معمولاً پرواز و سفر به ارتفاعات مجاز نیست؛ مدت آن را پزشک می‌گوید. قبل از هر عمل یا بیهوشی دیگری هم حتماً بگویید که حباب گاز در چشم دارید.

جواب صادقانه این است: به نوع و محل مشکل و زمان درمان بستگی دارد.
درمان زودهنگام معمولاً شانس بهتری برای حفظ بینایی می‌دهد. پارگی‌ای که زود پیدا و بسته شود، ممکن است جلوی جدا شدن شبکیه را بگیرد.
اگر ماکولا آسیب ندیده باشد، نتیجه درمان معمولاً بهتر است. اما حتی بعد از درمان موفق هم ممکن است دید کاملاً مثل قبل نشود. بهتر شدن دید بعد از جراحی کم‌کم اتفاق می‌افتد و چشم‌پزشک بر اساس وضعیت چشم شما توضیح می‌دهد چه انتظاری داشته باشید.
شبکیه ممکن است بیش از یک بار جدا شود. پس اگر علائم دوباره برگشت، باز هم سریع مراجعه کنید.

همه موارد پارگی شبکیه قابل پیشگیری نیستند. اما این کارها کمک می‌کند از چشم‌تان محافظت کنید و مشکل زودتر دیده شود:
معاینه منظم چشم: اگر نزدیک‌بینی زیاد یا دیابت دارید، فاصله معاینه‌ها را طبق نظر پزشک تنظیم کنید.
کنترل قند خون اگر دیابت دارید.
محافظت از چشم: در ورزش‌های پرخطر، مثل ورزش‌های راکتی، یا کارهایی که احتمال ضربه به چشم دارد، عینک محافظ بزنید.
نادیده نگرفتن علائم هشدار: زیاد شدن ناگهانی مگس‌پران، جرقه نور یا سایه روی دید یعنی همان روز مراجعه کنید.
بیماری‌های دیگری هم شبکیه را درگیر می‌کنند، مثل رتینوپاتی دیابتی، دژنراسیون ماکولا (AMD) و رتینوپاتی نوزادان نارس. هرکدام موضوع جداگانه‌ای است و چشم‌پزشک درباره آن‌ها توضیح می‌دهد.

اگر علائم ناگهانی دارید، منتظر نوبت عادی نمانید و همان روز به چشم‌پزشک یا اورژانس بروید.
برای معاینه دوره‌ای یا پیگیری، می‌توانید مراکز چشم‌پزشکی را در ایران نوبت ببینید و نوبت چشم پزشکی آنلاین بگیرید؛ مثلاً نوبت چشم پزشکی تهران. موقع نوبت گرفتن بپرسید آیا معاینه با قطره گشادکننده انجام می‌شود تا کسی را همراه ببرید.

عکس کاور: معاینه ته چشم با دوربین فوندوس — Ajeeshkumar4u، مجوز CC BY-SA 4.0، برش‌خورده در قالب ایران نوبت، ویکی‌مدیا کامنز