او سی تی چشم (OCT) چیست و عکس آن چه چیزی را نشان می‌دهد؟

او سی تی (OCT) چشم یک تست تصویربرداری بدون تماس است که با نور، از لایه‌های پشت چشم تصویر مقطعی می‌گیرد. چشم‌پزشک با آن شبکیه، ماکولا و عصب بینایی را دقیق‌تر بررسی می‌کند.
اگر پزشک برایتان او سی تی نوشته، در این مقاله به زبان ساده می‌خوانید این تست چیست، چطور انجام می‌شود، چه آمادگی‌ای لازم دارد و گزارش آن چه چیزی را نشان می‌دهد.
برای معاینه چشم و اینکه پزشک ببیند این تست برایتان لازم است یا نه، می‌توانید نوبت چشم پزشکی تهران را آنلاین از ایران نوبت بگیرید.

OCT مخفف «توموگرافی انسجام نوری» است. دستگاه نور را به داخل چشم می‌فرستد و نور بازگشتی را اندازه می‌گیرد تا تصویری لایه‌به‌لایه از شبکیه بسازد؛ کمی شبیه سونوگرافی، اما با نور به جای صدا.
بعضی‌ها به این تست «اوسی تی چشم» یا «عکس OCT چشم» هم می‌گویند؛ منظور همان یک تست است.

OCT مخفف چیست؟

OCT کوتاه‌شده عبارت انگلیسی Optical Coherence Tomography است که در فارسی به آن «توموگرافی انسجام نوری» می‌گویند. توموگرافی یعنی تصویر مقطعی یا برش‌مانند. پس به زبان ساده، OCT یعنی گرفتن یک تصویر مقطعی از لایه‌های چشم با کمک نور، بی‌آنکه چیزی بریده شود.

دستگاه او سی تی چشم چطور کار می‌کند؟

دستگاه نور را به داخل چشم می‌فرستد و نوری را که از لایه‌های پشت چشم برمی‌گردد اندازه می‌گیرد. از روی همین نور بازگشتی، تصویرهای مقطعی و لایه‌به‌لایه ساخته می‌شود. سونوگرافی با صدا تصویر می‌سازد؛ OCT همین کار را با نور انجام می‌دهد. در این تست چیزی با چشم شما تماس ندارد. OCT بیشتر برای دیدن پشت چشم، یعنی شبکیه و عصب بینایی، به کار می‌رود؛ گاهی هم پزشک با آن جلوی چشم را بررسی می‌کند.

چشم‌پزشک معمولاً برای بررسی یا پیگیری بیماری‌های شبکیه و ماکولا، رتینوپاتی دیابتی و گلوکوم، OCT درخواست می‌کند. مقایسه عکس‌ها در طول زمان به پزشک کمک می‌کند تغییرات را ببیند.
پزشک ممکن است وقتی علائم شما یا نتیجه معاینه چشم به مشکلی در شبکیه یا عصب بینایی اشاره دارد، این تست را بخواهد. گاهی هم OCT برای پیگیری یک بیماری شناخته‌شده انجام می‌شود؛ پزشک عکس جدید را با عکس‌های قبلی مقایسه می‌کند تا ببیند تغییری پیش آمده یا نه.
چند نمونه از مشکلاتی که OCT به بررسی آن‌ها کمک می‌کند:
سوراخ ماکولا: سوراخ کوچکی در مرکز شبکیه.
ادم (تورم) ماکولا: جمع شدن مایع در مرکز شبکیه.
دژنراسیون ماکولا وابسته به سن (AMD): فرسودگی مرکز شبکیه با بالا رفتن سن.
رتینوپاتی دیابتی: آسیب شبکیه به دنبال دیابت.
گلوکوم (آب سیاه): آسیب عصب بینایی.
کوریورتینوپاتی سروز مرکزی: جمع شدن مایع زیر شبکیه.
کشش زجاجیه روی شبکیه: کشیده شدن ژل داخل چشم روی شبکیه.
اگر می‌خواهید بدانید شبکیه و ماکولا کجای چشم هستند، مقاله شبکیه چشم چیست را بخوانید.
درباره رابطه فشار چشم با آسیب عصب بینایی هم مقاله فشار چشم بالا و گلوکوم را ببینید.
اینکه برای شما لازم است یا نه و هر چند وقت تکرار شود، طبق نظر چشم‌پزشک است.

جلوی دستگاه می‌نشینید، چانه و پیشانی را روی تکیه‌گاه می‌گذارید و به یک نور هدف نگاه می‌کنید. هر چشم جداگانه اسکن می‌شود، چیزی با چشم تماس ندارد و فقط باید بی‌حرکت بمانید.
مراحل معمولاً این‌طور است:

1. قطره گشادکننده (گاهی): ممکن است پزشک قبل از تست با قطره، مردمک شما را گشاد کند تا پشت چشم بهتر دیده شود؛ گاهی هم این کار لازم نیست.
2. نشستن جلوی دستگاه: روبه‌روی دستگاه می‌نشینید و چانه و پیشانی‌تان را روی تکیه‌گاه آن می‌گذارید تا سرتان ثابت بماند.
3. نگاه به نور هدف: از شما می‌خواهند به یک نور کوچک داخل دستگاه نگاه کنید. ممکن است هنگام اسکن یک خط نورانی ببینید.
4. اسکن هر چشم: هر چشم جداگانه اسکن می‌شود. چیزی حس نمی‌کنید و چیزی به چشمتان نمی‌خورد.
5. بی‌حرکت ماندن: سعی کنید سرتان را تکان ندهید و نگاهتان را روی نور هدف نگه دارید تا تصویر واضح‌تر شود.

مدت تست کوتاه است و زمان دقیق آن را مرکز به شما می‌گوید.

آمادگی قبل از او سی تی چشم

موقع گرفتن نوبت، از مرکز بپرسید آیا برای تست از قطره گشادکننده استفاده می‌شود یا نه.
اگر قطره زده شود، دیدتان تا مدتی تار می‌شود و به نور حساس‌تر می‌شوید. عینک آفتابی همراه ببرید و با یک همراه بروید که شما را به خانه برگرداند؛ بهتر است خودتان رانندگی نکنید.
عینک یا لنز تماسی‌تان را همراه داشته باشید. اگر قبلاً OCT انجام داده‌اید، گزارش‌های قبلی را هم ببرید تا پزشک بتواند عکس‌ها را با هم مقایسه کند.
اگر مرکز آمادگی دیگری خواست، طبق دستور مرکز عمل کنید.
تصویر: نشستن جلوی دستگاه او سی تی و قرار دادن چانه و پیشانی روی تکیه‌گاه — عکس: NASA، مالکیت عمومی، برش‌خورده در قالب ایران نوبت، ویکی‌مدیا کامنز

او سی تی آنژیوگرافی یا OCTA بر پایه همان فناوری OCT کار می‌کند. تفاوتش این است که جریان خون و رگ‌های شبکیه و لایه‌های زیر آن را نشان می‌دهد، آن هم بدون اینکه رنگی به بدن شما تزریق شود.
به زبان ساده، OCT معمولی بیشتر لایه‌ها و ضخامت آن‌ها را نشان می‌دهد و OCTA تصویر رگ‌ها را.
این تست با آنژیوگرافی فلورسین فرق دارد. در آنژیوگرافی فلورسین یک ماده رنگی در رگ تزریق می‌شود و بعد از رگ‌های چشم عکس گرفته می‌شود.
اینکه به OCTA یا آنژیوگرافی با رنگ نیاز دارید را چشم‌پزشک تعیین می‌کند.

گزارش OCT لایه‌های شبکیه، نقشه ضخامت و لایه فیبر عصبی اطراف عصب بینایی را نشان می‌دهد. رنگ‌های سبز، زرد و قرمز فقط مقایسه با یک مرجع است، نه تشخیص؛ تفسیر با چشم‌پزشک است.

لایه‌های شبکیه و نقشه ضخامت

در گزارش OCT معمولاً تصویرهای مقطعی از لایه‌های شبکیه را می‌بینید، همراه با یک نقشه رنگی از ضخامت شبکیه، به‌خصوص اطراف ماکولا؛ یعنی مرکز شبکیه که برای دید دقیق لازم است. چشم‌پزشک به شکل این لایه‌ها نگاه می‌کند و ضخامت آن‌ها را با عکس‌های قبلی شما مقایسه می‌کند تا تغییرات را در طول زمان ببیند.

لایه فیبر عصبی اطراف عصب بینایی

بعضی گزارش‌ها لایه فیبر عصبی اطراف عصب بینایی را هم نشان می‌دهند؛ یعنی رشته‌های عصبی که پیام‌های شبکیه را به عصب بینایی می‌رسانند. این بخش از گزارش اغلب برای پیگیری گلوکوم به کار می‌رود و خواندن آن هم کار چشم‌پزشک است.

رنگ‌های سبز، زرد و قرمز یعنی چه؟

نرم‌افزار دستگاه، اندازه‌های شما را با یک بانک اطلاعات مرجع که در دستگاه ذخیره شده مقایسه می‌کند و نتیجه را رنگی نشان می‌دهد. این مرجع از اندازه‌های گروهی از افراد بدون بیماری چشمی ساخته شده است.
سبز، زرد و قرمز فقط نشان می‌دهند اندازه‌های شما در مقایسه با آن مرجع کجا قرار می‌گیرند؛ این رنگ‌ها تشخیص نیستند. پس سبز بودن گزارش تضمین نمی‌کند که چشم سالم است و زرد یا قرمز بودن هم به‌تنهایی به معنای بیماری نیست. اندازه چشم، نوع دستگاه و کیفیت تصویر هم می‌توانند روی رنگ‌ها اثر بگذارند.
شاید بخواهید از روی ظاهر یا رنگ‌های عکس بفهمید OCT شما سالم است یا ناسالم، اما این کار از عهده خودتان برنمی‌آید. چشم‌پزشک گزارش را کنار معاینه چشم، تست‌های دیگر و عکس‌های قبلی شما می‌خواند و بعد نتیجه را برایتان توضیح می‌دهد.
تصویر: نقشه ضخامت شبکیه در OCT — Maine Eye Center، مجوز CC BY 3.0، برش‌خورده در قالب ایران نوبت، ویکی‌مدیا کامنز

طبق توضیح آکادمی چشم‌پزشکی آمریکا (AAO)، OCT با نور کار می‌کند؛ پس نور باید بتواند بدون مانع به پشت چشم برسد. مشکلاتی که جلوی عبور نور را می‌گیرند، مثل کدر شدن یا جای زخم روی قرنیه، آب مروارید متراکم (مقاله آب مروارید چیست را ببینید) یا خونریزی زیاد داخل چشم، می‌توانند کیفیت تصویر را پایین بیاورند. اگر نتوانید سرتان را ثابت نگه دارید و به نور هدف نگاه کنید، تصویر هم ممکن است واضح نشود. OCT جای معاینه کامل چشم‌پزشک را نمی‌گیرد.

بعد از تست، چشم‌پزشک تصویرها را بررسی می‌کند. اگر قبلاً OCT انجام داده باشید، عکس‌های جدید را با قبلی‌ها مقایسه می‌کند و بعد درباره نتیجه و قدم بعدی با شما صحبت می‌کند.
اینکه OCT دوباره لازم باشد و چه زمانی، طبق نظر پزشک است. گزارش‌ها و عکس‌هایتان را نگه دارید تا در مراجعه‌های بعدی همراه ببرید.
اگر در این فاصله دیدتان ناگهان کم شد، مگس‌پران یا جرقه‌های نور زیادی دیدید یا چشمتان درد گرفت، منتظر نوبت بعدی اسکن نمانید و زود به چشم‌پزشک مراجعه کنید.

برای OCT صفحه نوبت جداگانه‌ای وجود ندارد. راه معمول این است که اول نوبت چشم‌پزشک بگیرید؛ پزشک بعد از معاینه، اگر لازم بداند، این تست را برایتان می‌نویسد و می‌گوید کجا انجام شود.
می‌توانید مراکز را در صفحه نوبت چشم پزشکی ببینید یا مستقیم سراغ شهر خودتان بروید: نوبت چشم پزشکی تهران، نوبت چشم پزشکی مشهد، نوبت چشم پزشکی شیراز، نوبت چشم پزشکی اصفهان و نوبت چشم پزشکی اهواز. اگر می‌خواهید تست در همان مرکز انجام شود، موقع نوبت گرفتن از خود مرکز بپرسید.
عکس کاور: دستگاه او سی تی چشم — Hanay، مجوز CC BY-SA 4.0، برش‌خورده در قالب ایران نوبت، نوشته‌های برند محو شده، ویکی‌مدیا کامنز