فشار چشم بالا و گلوکوم (آب سیاه)؛ علائم، تشخیص و درمان

فشار چشم یعنی فشار مایع داخل چشم. وقتی این مایع خوب تخلیه نشود، فشار بالا می‌رود. فشار چشم بالا همیشه گلوکوم نیست، اما می‌تواند خطر آسیب به عصب بینایی را بیشتر کند.
شاید در معاینه به شما گفته باشند «فشار چشمتان کمی بالاست» و حالا نگران آب سیاه باشید. در این مقاله با زبان ساده می‌خوانید فشار چشم چیست، چه ربطی به گلوکوم دارد، چه علائمی را جدی بگیرید و درمان چطور است.
اگر می‌خواهید چشمتان معاینه شود، می‌توانید از ایران نوبت نوبت چشم پزشکی تهران بگیرید.

مایع داخل چشم و فشار داخل چشم

جلوی چشم شما همیشه یک مایع شفاف ساخته می‌شود. به آن «زلالیه» می‌گویند. همان مقداری که ساخته می‌شود، باید از یک راه خروجی کوچک به نام «زاویه تخلیه» بیرون برود.
وقتی ساختن و تخلیه این مایع با هم تعادل دارند، فشار داخل چشم ثابت می‌ماند. اگر راه خروجی خوب کار نکند، مایع جمع می‌شود و فشار بالا می‌رود. به این حالت در زبان پزشکی «فشار بالای داخل چشم» یا هیپرتانسیون چشمی می‌گویند.

فشار چشم نرمال چقدر است؟

فشار چشم نرمال برای همه یک عدد ثابت نیست. چشم‌پزشک عدد فشار را همراه با معاینه عصب بینایی و تست‌های دیگر تفسیر می‌کند، پس یک عدد به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیست.
یعنی ممکن است فشار یک نفر کمی بالا باشد و عصب بینایی‌اش سالم بماند. برعکس، کسی هم ممکن است فشار معمولی داشته باشد و باز به پیگیری نیاز پیدا کند. برای همین بهتر است عدد فشار خود را با چشم‌پزشک بررسی کنید، نه به‌تنهایی.

نه، فشار چشم بالا به‌تنهایی یعنی گلوکوم نیست. گلوکوم یا آب سیاه وقتی است که عصب بینایی آسیب ببیند. برخی افراد با فشار بالا هیچ‌وقت گلوکوم نمی‌گیرند، ولی پیگیری منظم طبق نظر پزشک لازم است.
در فشار چشم بالا، عصب بینایی هنوز سالم به نظر می‌رسد و نشانه‌ای از کم شدن دید نیست. اما چون خطر گلوکوم بیشتر است، چشم‌پزشک ممکن است شما را «مشکوک به گلوکوم» بداند و منظم معاینه کند.
یک نکته دیگر هم هست: گاهی گلوکوم با فشار چشم معمولی هم پیش می‌آید. یعنی عصب بینایی آسیب می‌بیند، در حالی که عدد فشار بالا نیست. این هم دلیل دیگری است که معاینه کامل چشم از اندازه‌گیری فشار به‌تنهایی مهم‌تر است.

گلوکوم بیماری‌ای است که به عصب بینایی آسیب می‌زند. عصب بینایی مثل یک کابل، تصویر را از چشم به مغز می‌برد. وقتی رشته‌های این عصب کم‌کم از بین بروند، نقطه‌های کور در دید پیدا می‌شود.
گلوکوم معمولاً وقتی پیش می‌آید که مایع چشم خوب تخلیه نشود و فشار بالا برود. دو نوع اصلی آن را در ادامه می‌خوانید.

گلوکوم زاویه باز

این نوع رایج‌تر است. راه خروجی مایع باز است، اما مثل یک لوله نیمه‌گرفته کند کار می‌کند. فشار آهسته بالا می‌رود و در ابتدا نه درد دارد و نه دید را تغییر می‌دهد.
به همین دلیل به گلوکوم «دزد بی‌صدای بینایی» هم می‌گویند. خیلی‌ها تا وقتی آسیب زیاد نشود، متوجه تغییری نمی‌شوند.

گلوکوم زاویه بسته

در این نوع، عنبیه (بخش رنگی چشم) خیلی به زاویه تخلیه نزدیک است و می‌تواند راه خروج مایع را ببندد. اگر این راه یک‌باره کاملاً بسته شود، فشار خیلی سریع بالا می‌رود.
این حالت یک اورژانس چشمی است و باید فوراً درمان شود. البته گلوکوم زاویه بسته در بعضی افراد هم آرام و بی‌علامت پیش می‌رود.
گلوکوم انواع دیگری هم دارد، از جمله نوع کمیاب در کودکان. تشخیص و درمان این نوع‌ها طبق نظر پزشک انجام می‌شود.

فشار چشم بالا معمولاً علامتی ندارد و فقط با معاینه چشم پیدا می‌شود. اما درد شدید و ناگهانی چشم، قرمزی، تاری دید و هاله دور نور می‌تواند نشانه گلوکوم زاویه بسته باشد و باید فوراً مراجعه کنید.
در گلوکوم زاویه باز، اولین تغییر معمولاً کم شدن دید کناری (اطراف) است. این تغییر آن‌قدر آهسته است که اغلب دیر متوجه آن می‌شوید. پس منتظر علامت نمانید و معاینه منظم چشم را جدی بگیرید.
این نشانه‌ها ممکن است علامت حمله گلوکوم زاویه بسته باشند:
درد شدید و ناگهانی در چشم یا پیشانی
قرمزی چشم
تاری یا کم شدن ناگهانی دید
دیدن هاله یا حلقه‌های رنگی دور نورها
سردرد
تهوع یا استفراغ
اگر این علائم ناگهان سراغتان آمد، فوراً به اورژانس یا چشم‌پزشک مراجعه کنید. بهتر است خودتان رانندگی نکنید و از کسی بخواهید شما را برساند. بعضی بیماری‌های دیگر چشم هم علائم مشابه دارند و تشخیص با پزشک است.

هر کسی ممکن است فشار چشم بالا یا گلوکوم پیدا کند، اما خطر در بعضی افراد بیشتر است:
کسانی که پدر، مادر، خواهر یا برادرشان گلوکوم دارند
افراد مسن‌تر
افراد مبتلا به دیابت یا فشار خون بالا
کسانی که مدت طولانی داروهای کورتونی (استروئیدی) مصرف می‌کنند
کسانی که قبلاً ضربه یا جراحی چشم داشته‌اند
افراد با نزدیک‌بینی یا دوربینی زیاد
کسانی که فشار چشمشان در معاینه بالا بوده است
اگر یکی از این موارد درباره شما صدق می‌کند، نگران نشوید؛ فقط با چشم‌پزشک درباره زمان معاینه صحبت کنید. داشتن چند عامل خطر با هم، اهمیت پیگیری را بیشتر می‌کند.

تنها راه مطمئن برای تشخیص گلوکوم، معاینه کامل چشم است. فقط اندازه گرفتن فشار برای پیدا کردن گلوکوم کافی نیست. چشم‌پزشک معمولاً این کارها را انجام می‌دهد:
اندازه‌گیری فشار چشم (تونومتری): اول چشم با قطره بی‌حس می‌شود، بعد با دستگاه مخصوص فشار سنجیده می‌شود. کار ساده و سریعی است.
معاینه عصب بینایی: پزشک پشت چشم را نگاه می‌کند تا ببیند عصب آسیب دیده یا نه.
تست میدان بینایی: بررسی می‌کند دید کناری شما کم شده یا نه.
OCT: یک عکس‌برداری بدون درد که با نور، عصب بینایی را دقیق اندازه می‌گیرد.
اندازه‌گیری ضخامت قرنیه: به پزشک کمک می‌کند عدد فشار را بهتر تفسیر کند.
گونیوسکوپی: بررسی زاویه تخلیه چشم تا معلوم شود باز است یا بسته.
لازم نیست همه این تست‌ها را یک‌جا انجام دهید. چشم‌پزشک بسته به وضعیت شما تصمیم می‌گیرد کدام لازم است. برای معاینه می‌توانید از نوبت چشم پزشکی ایران نوبت استفاده کنید.

هدف درمان، پایین آوردن و کنترل فشار چشم است تا از عصب بینایی محافظت شود. آسیبی که گلوکوم به عصب زده معمولاً برنمی‌گردد. اما درمان به‌موقع کمک می‌کند آسیب بیشتر نشود. برای همین تشخیص زودهنگام این‌قدر مهم است.
اگر فشار چشم فقط کمی بالا باشد، چشم‌پزشک ممکن است فوراً درمان را شروع نکند و فقط منظم شما را معاینه کند. بقیه مراحل هم طبق نظر پزشک است:
قطره چشمی: رایج‌ترین درمان است. بعضی قطره‌ها ساخت مایع را کم می‌کنند و بعضی به خروج آن کمک می‌کنند.
لیزر: به بهتر شدن تخلیه مایع کمک می‌کند. نوع لیزر به نوع گلوکوم بستگی دارد.
جراحی: اگر قطره و لیزر کافی نباشد، جراح ممکن است یک راه خروجی تازه برای مایع بسازد.
دو نکته را همیشه در نظر داشته باشید. اول، هیچ‌وقت قطره‌ها را خودتان قطع یا عوض نکنید. اگر عارضه‌ای حس کردید، با چشم‌پزشک صحبت کنید. دوم، جلسه‌های پیگیری را جا نیندازید؛ پزشک در همین جلسه‌ها می‌بیند درمان خوب جواب داده یا نه.

آب مروارید و آب سیاه دو بیماری جدا هستند. در آب مروارید، عدسی چشم کدر می‌شود و دید تار می‌شود. در آب سیاه یا گلوکوم، عصب بینایی آسیب می‌بیند.
اگر می‌خواهید درباره آب مروارید بیشتر بدانید، مقاله آب مروارید چیست را بخوانید.

فشار چشم بالا معمولاً بی‌صداست. پس بهترین کار، معاینه منظم با چشم‌پزشک است؛ مخصوصاً اگر سابقه خانوادگی یا یکی از عوامل خطر را دارید.
در ایران نوبت می‌توانید مراکز چشم‌پزشکی شهر خود را ببینید و آنلاین نوبت بگیرید: