انواع سردرد و علت آن‌ها؛ برای سردرد چه باید کرد؟

بیشتر سردردها خطرناک نیستند و خودشان خوب می‌شوند. اما شناختن نوع سردرد به شما کمک می‌کند بدانید چه کاری کمک می‌کند و چه زمانی باید پیش پزشک بروید.
سردردها را به‌طور کلی دو دسته می‌کنند:
سردرد اولیه: خود سردرد مشکل اصلی است و نشانه بیماری دیگری نیست؛ مثل سردرد تنشی، میگرن و سردرد خوشه‌ای.
سردرد ثانویه: سردرد نشانه یک مشکل دیگر است؛ مثل سرماخوردگی، سینوزیت، مصرف زیاد مسکن یا به‌ندرت یک بیماری جدی.

سردرد تنشی

شایع‌ترین نوع سردرد است. درد معمولاً در دو طرف سر، صورت یا گردن است و حس می‌کنید چیزی سر را فشار می‌دهد یا مثل یک نوار دور سر سفت شده است. این سردرد اغلب از پشت سر شروع می‌شود و به جلو پخش می‌شود. استرس، مشکلات خواب و کافئین از علت‌های رایج آن هستند. معمولاً می‌توانید کارهای روزانه را انجام دهید.

میگرن

سردرد ضربان‌دار و گاهی شدید، اغلب در یک طرف سر، که با حرکت بدتر می‌شود. ممکن است با تهوع، استفراغ و حساسیت زیاد به نور و صدا همراه باشد. حمله میگرن معمولاً بین ۴ ساعت تا ۳ روز طول می‌کشد.
بعضی‌ها قبل از سردرد علائم هشدار به نام «اورا» دارند؛ مثل دیدن خطوط زیگزاگ یا نورهای چشمک‌زن، گزگز یا سرگیجه. اورا نباید بیش از یک ساعت طول بکشد.

سردرد خوشه‌ای

سردردی بسیار شدید، تیز یا سوزاننده، معمولاً در یک طرف سر و دور چشم. هر حمله بین ۱۵ دقیقه تا ۳ ساعت طول می‌کشد و اغلب در ساعت‌های مشخصی از روز یا فصل مشخصی از سال برمی‌گردد. ممکن است چشم همان طرف قرمز و اشک‌ریز شود، پلک بیفتد یا ورم کند و بینی گرفته شود یا آب بیاید. درد فرد را بی‌قرار می‌کند. این سردرد نادر است.

سردرد ناشی از مصرف زیاد مسکن

به آن سردرد برگشتی هم می‌گویند. اگر برای سردرد خیلی زیاد یا مدت طولانی مسکن بخورید، خود مسکن‌ها می‌توانند باعث سردردهای مکرر شوند. کسانی که به‌طور منظم بیش از ۳ روز در هفته مسکن مصرف می‌کنند، ممکن است دچار این سردرد شوند.

سردرد سینوسی

درد در جلوی سر و صورت است و به‌خاطر ورم مجاری سینوس پشت گونه‌ها، بینی و چشم‌ها ایجاد می‌شود. درد با خم شدن به جلو و صبح بعد از بیدار شدن بیشتر می‌شود. برای آشنایی بیشتر، مقاله سینوزیت را بخوانید. اگر پزشک برای سینوس‌ها تصویربرداری خواست، مطلب سی تی اسکن بینی چیست؟ به شما کمک می‌کند.

سردرد هورمونی و میگرن قاعدگی

سردرد ممکن است با قاعدگی یا یائسگی مرتبط باشد. میگرنی که درست قبل یا در روزهای قاعدگی رخ می‌دهد «میگرن قاعدگی» نام دارد و اغلب طولانی‌تر و شدیدتر از حمله‌های دیگر است. اگر مرتب قبل یا در زمان پریود میگرن دارید، با پزشک مشورت کنید.

سردرد مزمن روزانه

اگر سردرد ۱۵ روز یا بیشتر در ماه، برای بیش از ۳ ماه ادامه داشته باشد، پزشکان به آن سردرد مزمن می‌گویند. این حالت ممکن است در سردرد تنشی یا میگرن پیش بیاید و بررسی پزشک لازم است.

سردرد نخاعی

سردردی شدید که ممکن است بعد از پونکسیون کمری (کشیدن مایع نخاع) یا بی‌حسی اپیدورال ایجاد شود. علت آن نشت مایع مغزی‌نخاعی از محل سوزن است. درد با نشستن یا ایستادن بیشتر می‌شود و با دراز کشیدن بهتر می‌شود. اگر بعد از این کارها سردرد شدید گرفتید، به پزشک خود اطلاع دهید.

سردرد بعد از ضربه به سر

اگر در ۳ ماه گذشته به سرتان ضربه خورده و حالا سردرد دارید، باید فوراً به اورژانس مراجعه کنید.

علت‌های رایج دیگر

سرماخوردگی و آنفلوانزا، تب، استرس، مصرف زیاد الکل، وضعیت بد بدن، مشکلات بینایی، نخوردن وعده‌های غذایی منظم، کم‌آبی بدن و ترک ناگهانی کافئین هم می‌توانند سردرد ایجاد کنند.
سردرد به‌ندرت می‌تواند نشانه یک مشکل جدی باشد؛ مثل خونریزی مغزی، عفونت مغز (مثل مننژیت)، تومور مغزی، فشار خون خیلی بالا یا مسمومیت با گاز مونوکسید کربن. نشانه‌های هشدار را در ادامه آورده‌ایم.

این جدول ساده مهم‌ترین انواع سردرد را کنار هم مقایسه می‌کند. جدول فقط برای آشنایی است و تشخیص را پزشک می‌دهد.

نوع سردرد	محل درد	ویژگی	چه زمانی پیش پزشک بروید؟
تنشی	دو طرف سر، صورت یا گردن؛ اغلب از پشت سر	فشارنده، مثل نوار سفت دور سر؛ کارهای روزانه ممکن است	اگر چند بار در هفته تکرار شود، شدید باشد یا با مراقبت در خانه بهتر نشود
میگرن	اغلب یک طرف سر	ضربان‌دار، با حرکت بدتر؛ تهوع، حساسیت به نور و صدا؛ گاهی اورا	اگر بیش از یک بار در هفته رخ دهد یا بدتر شود؛ فوری اگر بیش از ۷۲ ساعت طول بکشد یا اورا بیش از یک ساعت
خوشه‌ای	یک طرف سر، دور چشم	بسیار شدید، ۱۵ دقیقه تا ۳ ساعت، در ساعت‌های مشخص؛ چشم قرمز و اشک‌ریز، بی‌قراری	اگر فکر می‌کنید این سردرد را دارید؛ اورژانس اگر برای اولین بار پلک بیفتد یا یک مردمک کوچک‌تر شود
سینوسی	جلوی سر و صورت	با خم شدن به جلو و صبح بدتر؛ اغلب همراه سرماخوردگی یا سینوزیت	اگر بهتر نشود یا مرتب تکرار شود
ناشی از مصرف زیاد مسکن	متغیر	سردردی که مدام برمی‌گردد	اگر ۳ روز یا بیشتر در هفته مسکن مصرف می‌کنید
سردرد با علامت هشدار	هر جای سر	ناگهانی و بسیار شدید، یا همراه تب و گردن خشک، ضعف، اختلال گفتار یا دید	فوراً به اورژانس بروید

محل درد می‌تواند سرنخی درباره نوع سردرد بدهد، اما به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیست. شکل این بخش محل‌های رایج را نشان می‌دهد:
دور تا دور سر، مثل یک نوار: بیشتر در سردرد تنشی.
پشت سر و گردن: سردرد تنشی اغلب از پشت سر شروع می‌شود و به جلو پخش می‌شود.
یک طرف سر: بیشتر در میگرن.
دور یا پشت یک چشم: بیشتر در سردرد خوشه‌ای.
پیشانی، گونه‌ها و اطراف بینی: بیشتر در سردرد سینوسی.
شقیقه، همراه درد فک هنگام جویدن یا حساس شدن پوست سر: ممکن است نشانه التهاب سرخرگ شقیقه باشد؛ به‌خصوص اگر بالای ۵۰ سال دارید، سریع به پزشک مراجعه کنید.
اگر الگوی سردردتان تغییر کرده یا سردرد تازه‌ای دارید، با پزشک مشورت کنید.

تشخیص علت سردرد می تواند موضوع سخت و چالشی باشد زیرا سردرد می تواند شرایط مختلفی داشته باشد. هیچ آزمایشی وجود ندارد که بتواند علت همه سردردها را مشخص کند. فرآیند تشخیصی آن شامل بررسی سوابق پزشکی فرد، معاینه فیزیکی و گاهی اوقات آزمایش‌های تشخیصی است. در اینجا به توضیح کلی آن ها خواهیم پرداخت:

بررسی سابقه پزشکی:

این مهم ترین قسمت تشخیص سردرد است. این شامل سؤالاتی در مورد ماهیت سردرد، فراوانی، مدت، مکان، شدت و علائم مرتبط (مانند حالت تهوع، یا حساسیت به نور) است. محرک هایی مانند غذاها، استرس یا تغییرات خواب نیز مهم هستند.

معاینه فیزیکی:

یک معاینه فیزیکی و عصبی کلی می تواند به رد علل غیرعصبی و ارزیابی هرگونه نقص عصبی کمک کند.

بررسی معیارهای تشخیصی:

برای اختلالات سردرد اولیه مانند میگرن، سردردهای تنشی، و سردردهای خوشه ای، پزشکان اغلب از معیارهای طبقه بندی بین المللی اختلالات سردرد برای تشخیص استفاده می کنند.

بررسی علائم هشدار دهنده:

گاهی ممکن است سردرد نشان دهنده وضعیت جدی تری مانند تومور مغزی، خونریزی یا مننژیت باشد. این موارد هرچند کمتر شایع هستند اما بررسی دقیقی نیاز دارند، به طور مثال اگر در افراد مسن که سابقه سردرد زیادی ندارند به یکباره دچار سردردهای شدید شوند، سردردهای همراه با تغییر با بینایی، سردردهایی که به طور مداوم فرد را از خواب بیدار می کند، سردرد همراه کاهش وزن شدید. در این مواقع پزشک توصیه به تست های تکمیلی از جمله موارد زیر می کند.
ام آر آی مغز چقدر طول میکشد و چگونه انجام می شود؟

بیشتر سردردها جدی نیستند، اما بعضی نشانه‌ها یعنی باید سریع کمک بگیرید.

فوراً به اورژانس بروید یا با ۱۱۵ تماس بگیرید اگر سردرد دارید و:

سردرد ناگهانی شروع شده و بسیار شدید است؛ یا «بدترین سردرد عمرتان» است
تشنج کرده‌اید
در صورت یا بدن بی‌حسی یا ضعف دارید
در حرف زدن، تعادل، راه رفتن یا به یاد آوردن مشکل دارید
خواب‌آلود یا گیج هستید، یا بینایی‌تان را از دست داده‌اید
تب خیلی بالا، گردن خشک یا ناراحتی از نور دارید، یا بثوراتی دارید که با فشار لیوان کمرنگ نمی‌شود
در ۳ ماه گذشته به سرتان ضربه خورده است
بی‌حسی یا ضعف یک طرف بدن و اختلال گفتار می‌تواند نشانه سکته مغزی باشد. برای شناخت این علائم، مقاله علائم سکته مغزی را بخوانید.

زود به پزشک مراجعه کنید اگر:

سردرد با مشکلات بینایی یا چشم همراه است
سردرد با سرفه، عطسه، خم شدن یا ورزش شروع یا بدتر می‌شود
سردرد با استفراغ همراه است
هنگام جویدن درد فک دارید یا پوست سرتان حساس است
سردرد شما در ۲۴ ساعت بدتر می‌شود
تازه سردرد گرفته‌اید، به‌خصوص اگر بالای ۵۰ سال دارید
سابقه سرطان یا سیستم ایمنی ضعیف دارید و سردرد تازه‌ای پیدا کرده‌اید
سردرد کودکتان بدتر می‌شود یا او را شب از خواب بیدار می‌کند

تشخیص نوع سردرد بیشتر بر اساس شرح حال و معاینه است. برای بیشتر سردردهای شایع، تصویربرداری لازم نیست.

چه زمانی ام آر آی یا سی تی اسکن لازم می‌شود؟

پزشک ممکن است ام آر آی یا سی تی اسکن مغز بخواهد اگر:
نشانه‌های هشدار سردرد را دارید
سردردها مدتی است ادامه دارد و علت آن روشن نیست
الگوی سردرد شما تغییر کرده یا علائم دیگری دارید که پزشک را نگران می‌کند
اگر پزشک قبلاً تشخیص سردرد تنشی، میگرن یا سردرد خوشه‌ای داده، معمولاً فقط برای اطمینان خاطر، تصویربرداری انجام نمی‌شود. گاهی در اولین دوره سردرد خوشه‌ای، پزشک متخصص ام آر آی را توصیه می‌کند.
اینکه به ام آر آی یا سی تی اسکن نیاز دارید را پزشک تعیین می‌کند؛ پس قبل از مراجعه با پزشک مشورت کنید.

آزمایش‌های دیگر

پزشک ممکن است در صورت شک به عفونت، آزمایش خون یا پونکسیون کمری بخواهد. گاهی عکس یا سی تی اسکن سینوس هم لازم می‌شود.
اگر جواب را دارید، مطلب چگونه ام آر آی مغز خود را بخوانیم؟ و مقاله خواندن جواب سی تی اسکن مغز را ببینید.
اگر پزشک برایتان ام آر آی نوشت، از صفحه نوبت ام آر آی مرکز مناسب را پیدا کنید.

درمان سردرد به نوع آن بستگی دارد. یکی از مهم‌ترین قدم‌ها شناختن محرک‌های سردرد است. وقتی محرک‌ها را بشناسید، پزشک می‌تواند درمان مناسب شما را انتخاب کند.

کارهایی که در خانه کمک می‌کند

آب کافی بنوشید، به‌خصوص اگر استفراغ کرده‌اید.
در اتاقی آرام و تاریک استراحت کنید.
یک دستمال خنک روی سر بگذارید. اگر گردنتان درد دارد، کمپرس گرم یا سرد کمک می‌کند.
روش‌های آرام‌سازی، ورزش سبک، یوگا یا ماساژ را امتحان کنید.
وعده‌های غذایی را جا نیندازید و بیشتر از همیشه نخوابید.
مدت طولانی به صفحه نمایش خیره نشوید و الکل ننوشید.
اگر سردردتان با کافئین بدتر می‌شود، چای، قهوه و نوشابه‌های کافئین‌دار را کم کنید.

دفترچه سردرد

هر بار سردرد گرفتید بنویسید: زمان شروع، چیزهایی که در ۲۴ ساعت گذشته خورده‌اید، میزان خواب، کاری که قبل از درد انجام می‌دادید و مدت سردرد. این دفترچه را به پزشک نشان دهید تا محرک‌ها و الگوی سردرد پیدا شود.

درمان دارویی

برای سردردهای خفیف، مسکن‌های بدون نسخه ممکن است کمک کنند. درباره اینکه کدام مسکن برای شما مناسب است، به‌خصوص در بارداری یا برای کودکان، از پزشک یا داروساز بپرسید.
برای میگرن و سردرد خوشه‌ای درمان‌های مخصوصی وجود دارد که پزشک تجویز می‌کند.
هشدار: اگر ۳ روز یا بیشتر در هفته مسکن مصرف می‌کنید، با پزشک صحبت کنید. مصرف زیاد مسکن خودش می‌تواند باعث سردرد شود.
اگر سردرد شما شدید است، مرتب تکرار می‌شود یا با این روش‌ها بهتر نمی‌شود، به پزشک مراجعه کنید.

کلید پیشگیری از سردرد این است که بفهمید چه چیزی باعث ایجاد سردرد می شود. محرک‌ها برای هر فردی بسیار خاص هستند چیزی که باعث سردرد در شما شده ممکن است برای شخص دیگر باعث سردرد نشود. پس با شناخت محرک ها می توانید از آنها اجتناب کنید یا آنها را به حداقل برسانید.
همچنین رعایت تغذیه سالم، نظم در خواب، تمرینات ورزشی، رفع فشار و استرس، استفاده از عینک مناسب، رعایت هیدراتاسیون(نوشیدن آب کافی) و نورپردازی می تواند از ایجاد سردرد جلوگیری کند.

سردرد شایع است و بیشتر وقت‌ها جدی نیست. شایع‌ترین انواع آن سردرد تنشی، میگرن، سردرد سینوسی و سردرد ناشی از مصرف زیاد مسکن هستند. سردرد خوشه‌ای کمتر دیده می‌شود اما بسیار شدید است.
محل درد، مدت آن و علائم همراه به شناخت نوع سردرد کمک می‌کند. اما اگر سردرد ناگهانی و شدید است یا با نشانه‌های هشدار همراه است، فوراً کمک بگیرید.
برای بیشتر سردردها تصویربرداری لازم نیست. اینکه ام آر آی یا سی تی اسکن لازم است را پزشک تعیین می‌کند.
برای دریافت نوبت از پزشکان متخصص می‌توانید از ایران نوبت اقدام کنید.

منبع:
NHS - Headaches
NHS - Migraine
NHS - Tension headaches
NHS - Cluster headaches
MedlinePlus
NICE
my.clevelandclinic