آیا انسداد روده سرطان است؟ علت‌ها، علائم، تشخیص و تفاوت انسداد سرطانی و غیرسرطانی

پاسخ کوتاه: نه، انسداد روده همیشه یعنی سرطان نیست. انسداد روده یعنی مسیر عبور غذا، مایعات و گاز در روده کوچک یا بزرگ تا حدی یا کامل بسته شده است. در بزرگسالان شایع‌ترین علت‌ها چسبندگی بعد از جراحی شکم یا لگن و فتق هستند. سرطان روده بزرگ هم یکی از علت‌های مهم است، اما فقط یکی از چند علت.
پس اگر به شما گفته‌اند انسداد روده دارید، اول نترسید که «حتماً سرطان است». علت را پزشک با معاینه و آزمایش‌ها پیدا می‌کند.
اما خود انسداد روده، هر علتی داشته باشد، می‌تواند خطرناک باشد و باید زود بررسی شود. در ادامه می‌گوییم کدام علائم هشدار هستند و انسداد سرطانی و غیرسرطانی چه فرقی دارند.

به‌طور کلی به دو نوع اصلی تقسیم می‌شود: انسداد مکانیکی و انسداد عملکردی (فلج روده). هر دو نوع موجب اختلال در حرکت طبیعی مواد در روده می‌شوند اما علت ایجاد آن‌ها متفاوت است..شناخت تفاوت میان این دو نوع انسداد برای انتخاب روش درمان بسیار اهمیت دارد.

انسداد مکانیکی

در انسداد مکانیکی یک مانع فیزیکی در مسیر روده وجود دارد که مانع عبور مواد غذایی مایعات و گازها می‌شود. این نوع از انسداد شایع‌تر است و بسته به محل بروز آن ممکن است در روده کوچک یا بزرگ رخ دهد.
چسبندگی‌های پس از جراحی: یکی از شایع‌ترین دلایل انسداد دستگاه گوارش است. پس از عمل‌های جراحی شکم (مثل سزارین، آپاندکتومی یا جراحی روده) بافت‌های چسبنده‌ای بین روده‌ها ایجاد می‌شود که ممکن است باعث پیچ‌خوردگی یا بسته شدن مسیر شوند.
فتق‌های شکمی: در این حالت بخشی از روده از طریق دیواره شکم یا عضلات به بیرون رانده می‌شود و در محل فتق گیر می‌افتد.
تومورها یا توده‌ها: رشد تومورهای خوش‌خیم یا بدخیم در داخل روده یا فشار توده‌های مجاور می‌تواند موجب انسداد شود. این حالت به‌ویژه در بیماران مبتلا به سرطان کولون یا تخمدان شایع‌تر است.
پیچ‌خوردگی روده: در برخی موارد بخشی از روده به دور خود می‌چرخد و مسیر عبور مواد را کاملاً مسدود می‌کند.
درهم‌رفتگی روده: حالتی است که در آن یک بخش از روده به داخل بخش دیگر فرو می‌رود و جریان طبیعی مواد را مختل می‌سازد.
انسداد ناشی از مدفوع سفت یا جسم خارجی: در بیماران مسن یا کودکانی که اجسام غیرخوراکی بلعیده‌اند ممکن است دیده شود.
در انسداد مکانیکی علائم معمولاً شدیدتر و ناگهانی‌تر هستند و شامل دردهای کرامپی، نفخ شکم، تهوع و استفراغ مکرر می‌شوند. در چنین مواردی اغلب نیاز به درمان فوری یا جراحی وجود دارد.

انسداد عملکردی

در انسداد عملکردی مانع فیزیکی در کار نیست؛ بلکه حرکات طبیعی عضلات روده (حرکات پریستالتیک) که وظیفه هدایت مواد در دستگاه گوارش را دارند متوقف یا کند می‌شوند. به این حالت در پزشکی ایلئوس (Ileus) گفته می‌شود.
جراحی شکم: پس از عمل جراحی به‌ویژه در نواحی شکم حرکات طبیعی روده ممکن است برای مدتی متوقف شوند.
عفونت‌های شدید یا التهابات داخل شکم: مانند آپاندیسیت یا پریتونیت که عملکرد طبیعی عضلات روده را مختل می‌کنند.
اختلالات عصبی: در برخی بیماری‌های عصبی مانند پارکینسون یا آسیب‌های نخاعی انتقال پیام‌های عصبی به عضلات روده دچار اختلال می‌شود.
مصرف برخی داروها: داروهای مخدر (اپیوئیدها)، داروهای ضدافسردگی و داروهای بی‌حسی می‌توانند حرکات روده را کاهش دهند.
اختلالات متابولیک: مانند کاهش پتاسیم خون یا نارسایی کلیه که روی عملکرد عضلات تأثیر می‌گذارند.

ارتباط انسداد دستگاه گوارش با سرطان از آن جهت اهمیت دارد که در برخی بیماران به‌ویژه در سنین بالاتر می‌تواند نشانه‌ای از وجود تومورهای بدخیم در دستگاه گوارش یا اندام‌های مجاور باشد. انسداد دستگاه گوارش به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم می‌تواند در اثر رشد یا فشار توده‌های سرطانی ایجاد شود.در بیماران مبتلا به سرطان کولورکتال (روده بزرگ) تومور معمولاً در دیواره داخلی روده رشد می‌کند و به‌تدریج مسیر عبور محتویات را تنگ‌تر می‌کند. این فرآیند ممکن است ابتدا با علائمی مانند نفخ تغییر در عادات دفع احساس پری شکم یا کاهش اشتها شروع شود و در نهایت با مسدود شدن کامل روده منجر به دردهای شدید تهوع و توقف دفع مدفوع شود. چنین انسدادی معمولاً تدریجی است و برخلاف انسدادهای ناگهانی ناشی از چسبندگی یا فتق در طول زمان پیشرفت می‌کند.
در برخی موارد تومورهای سایر اندام‌ها نیز ممکن است به‌صورت غیرمستقیم بر روده فشار وارد کنند. برای مثال در سرطان تخمدان یا رحم توده‌های سرطانی با رشد در لگن می‌توانند فضای اطراف روده را اشغال کرده و باعث فشردگی و انسداد شوند. در سرطان معده یا لوزالمعده نیز رشد تومور ممکن است به‌صورت خارجی بر روده کوچک یا بزرگ فشار وارد کند و مانع حرکت طبیعی محتویات شود.
علاوه بر انسداد فیزیکی برخی از درمان‌های سرطان مانند شیمی‌درمانی یا پرتو درمانی نیز ممکن است باعث التهاب و کاهش حرکات روده شوند که در نهایت عملکرد طبیعی آن را مختل می‌کند. این نوع انسداد عملکردی بیشتر در بیمارانی مشاهده می‌شود که تحت درمان‌های طولانی‌مدت قرار دارند.

فقط پزشک با آزمایش‌ها می‌تواند بگوید انسداد به خاطر تومور است یا نه. اما این تفاوت‌های کلی به شما کمک می‌کند بهتر با پزشک صحبت کنید:

انسداد غیرسرطانی (مثل چسبندگی یا فتق)

اغلب سابقه جراحی شکم یا لگن، یا برآمدگی فتق وجود دارد.
علائم بیشتر وقت‌ها ناگهانی شروع می‌شوند: درد کرامپی، نفخ، استفراغ و قطع گاز و مدفوع.

انسداد ناشی از تومور

معمولاً آرام و تدریجی پیش می‌رود، چون تومور کم‌کم مسیر را تنگ می‌کند.
ممکن است از قبل تغییر در عادت دفع، خون در مدفوع، کاهش وزن بی‌دلیل یا کم‌خونی وجود داشته باشد.
در افرادی که سابقه سرطان شکم یا لگن دارند، احتمال آن بیشتر است.
این‌ها فقط نشانه‌های کمکی هستند. انسداد سرطانی هم می‌تواند ناگهانی خود را نشان دهد، و برعکس. تشخیص قطعی با تصویربرداری، کولونوسکوپی و نمونه‌برداری است.

علائم به محل انسداد (روده کوچک یا بزرگ) و کامل یا نسبی بودن آن بستگی دارد. علائم رایج:
درد کرامپی شکم که می‌آید و می‌رود
نفخ و بزرگ شدن شکم
تهوع و استفراغ
یبوست، یا اینکه نمی‌توانید گاز یا مدفوع دفع کنید
کم شدن اشتها
چه زمانی فوری به اورژانس بروید؟ اگر درد شکم شدید یا رو به بدتر شدن است، استفراغ مداوم دارید، شکمتان ورم کرده و اصلاً گاز یا مدفوع دفع نمی‌کنید، یا تب و تپش قلب هم پیدا کرده‌اید، منتظر نمانید. انسداد کامل می‌تواند خون‌رسانی روده را قطع کند و خطرناک شود.
گاهی پزشک اول یک عکس ساده شکم می‌خواهد. برای این کار از صفحه نوبت رادیولوژی کمک بگیرید.

معاینه

پزشک درباره علائم، جراحی‌های قبلی و داروها می‌پرسد و شکم را معاینه می‌کند.

تصویربرداری

عکس ساده شکم: می‌تواند گاز و مایع جمع‌شده در روده را نشان دهد.
سی تی اسکن: معمولاً بهترین روش برای پیدا کردن محل و علت انسداد است و نشان می‌دهد آیا توده‌ای در کار است یا نه. نوبت آن از صفحه نوبت سی تی اسکن قابل دریافت است.
ام آر آی شکم: گاهی، مثلاً در بارداری یا وقتی پزشک بخواهد از اشعه دوری شود، ممکن است ام آر آی انتخاب شود. این تصمیم با پزشک است. درباره آن در ام آر آی شکم و لگن بخوانید.

کولونوسکوپی و نمونه‌برداری

اگر پزشک به تومور روده بزرگ شک کند، با کولونوسکوپی داخل روده را می‌بیند و از قسمت مشکوک نمونه برمی‌دارد. تشخیص قطعی سرطان فقط با بررسی نمونه زیر میکروسکوپ است.

آزمایش خون

شمارش گلبول‌ها برای بررسی عفونت یا التهاب
املاح خون، چون استفراغ و انسداد می‌توانند آن‌ها را به هم بزنند
CEA: این یک «نشانگر تومور» است، اما آزمایش تشخیص سرطان نیست. ممکن است در بیماری‌های غیرسرطانی هم بالا برود و در بعضی سرطان‌ها هم طبیعی باشد. کاربرد اصلی آن پیگیری درمان، بعد از تشخیص سرطان است.
اگر جواب سی تی اسکن یا ام آر آی را دارید، از تفسیر آنلاین تصاویر پزشکی هم می‌توانید کمک بگیرید.

درمان به علت و شدت انسداد بستگی دارد و در بیمارستان تصمیم‌گیری می‌شود.

درمان بدون جراحی

در بعضی انسدادهای نسبی، پزشک ممکن است این کارها را انجام دهد:
قطع موقت خوردن و آشامیدن تا روده استراحت کند
سرم برای جبران آب و املاح بدن
لوله بینی‌ـ‌معده‌ای برای خالی کردن گاز و مایعات جمع‌شده
داروهایی برای کم کردن درد و تهوع، طبق نظر پزشک

درمان جراحی

اگر انسداد کامل باشد، خون‌رسانی روده در خطر باشد یا تومور علت آن باشد، معمولاً جراحی لازم می‌شود؛ مثلاً آزاد کردن چسبندگی یا برداشتن بخشی از روده. گاهی برای عبور مدفوع یک دهانه مصنوعی روی شکم (استوما) ساخته می‌شود.

در افرادی که سرطان پیشرفته شکم یا لگن دارند، مثل سرطان روده بزرگ یا تخمدان، انسداد روده می‌تواند یکی از عوارض بیماری باشد. گاهی هم درمان‌های سرطان روی حرکت روده اثر می‌گذارند.
تیم درمان بسته به شرایط شما ممکن است یکی از این راه‌ها را پیشنهاد کند:
استنت روده: لوله‌ای که داخل روده قرار می‌گیرد تا مسیر باز بماند.
داروهای تسکینی: برای کم کردن درد، تهوع و بهتر شدن کیفیت زندگی.
جراحی: برای باز کردن مسیر یا دور زدن قسمت بسته‌شده، اگر شرایط بیمار اجازه دهد.
انتخاب روش را تیم درمان همراه خود شما و خانواده‌تان انجام می‌دهد.

همه انسدادها قابل پیشگیری نیستند، به‌خصوص چسبندگی بعد از جراحی. اما این کارها به سلامت روده کمک می‌کند:
غذای پرفیبر مثل میوه، سبزی و غلات کامل
نوشیدن آب کافی در طول روز
تحرک منظم
مصرف نکردن خودسرانه مسکن‌های مخدر، چون حرکت روده را کند می‌کنند
اگر فتق دارید، درباره زمان درمان آن با پزشک صحبت کنید
درباره زمان شروع غربالگری سرطان روده بزرگ، به‌خصوص اگر سابقه خانوادگی دارید، با پزشک مشورت کنید

در صورت بی‌توجهی به علائم انسداد می‌تواند منجر به:
پاره شدن دیواره روده
عفونت شدید شکمی (پریتونیت)
مرگ بافت روده (نکروز)
شوک ناشی از عفونت یا کم‌آبی شود

انسداد روده همیشه نشانه سرطان نیست؛ چسبندگی بعد از جراحی و فتق از شایع‌ترین علت‌ها هستند. اما گاهی تومور روده بزرگ یا اندام‌های اطراف علت آن است. چه سرطانی باشد چه نباشد، انسداد روده را باید زود بررسی کرد. سی تی اسکن، کولونوسکوپی و در صورت نیاز نمونه‌برداری علت را مشخص می‌کنند، و آزمایش CEA به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیست.

منابع: Mayo Clinic (Intestinal obstruction)، NIDDK (Abdominal adhesions)، National Cancer Institute (Bowel obstruction؛ Tumor markers)، MedlinePlus (CEA test)
cancer.gov
mayoclinic
medlineplus
mdpi.com