خشکی چشم چیست و چه زمانی باید به چشم‌پزشک مراجعه کنید؟

خشکی چشم یعنی چشم شما اشک کافی نمی‌سازد یا اشک آن خیلی زود خشک می‌شود. سوزش، احساس شن در چشم، قرمزی و تاری دید از نشانه‌های آن است و در بیشتر افراد با مراقبت و درمان قابل کنترل است.
اگر چشم‌تان آخر روز می‌سوزد، هنگام کار با گوشی تار می‌بینید یا حس می‌کنید چیزی داخل چشم‌تان رفته، ممکن است خشکی چشم داشته باشید. در این مطلب علت، علائم، درمان و زمان مراجعه به چشم‌پزشک را ساده می‌گوییم. برای معاینه می‌توانید از صفحه نوبت چشم پزشکی تهران آنلاین وقت بگیرید.

اشک سه لایه دارد: لایه چربی، لایه آبکی و لایه مخاطی. وقتی چشم اشک کافی نسازد، نوع اشک درست نباشد یا اشک زود تبخیر شود، سطح چشم خشک و ملتهب می‌شود.
هر بار که پلک می‌زنید، اشک روی چشم پخش می‌شود و سطح آن را صاف و شفاف نگه می‌دارد. لایه‌های اشک از بیرون به داخل این‌ها هستند:
لایه چربی: بیرونی‌ترین لایه است و نمی‌گذارد اشک زود خشک شود. غده‌های میبومین داخل پلک آن را می‌سازند.
لایه آبکی: بیشترین بخش اشک است و چشم را می‌شوید. غده اشکی آن را می‌سازد.
لایه مخاطی: کمک می‌کند اشک به سطح چشم بچسبد. از ملتحمه ساخته می‌شود؛ یعنی پرده شفاف روی سفیدی چشم و داخل پلک‌ها.

انواع خشکی چشم

خشکی چشم معمولاً به سه نوع تقسیم می‌شود:
کمبود اشک: غده اشکی آب کافی برای لایه میانی اشک نمی‌سازد.
تبخیری: اشک خیلی زود تبخیر می‌شود؛ اغلب به این دلیل که غده‌های چربی پلک (میبومین) خوب کار نمی‌کنند.
مختلط: هر دو مشکل با هم وجود دارد.
تصویر: سه لایه اشک روی سطح چشم — نمودار آموزشی ایران نوبت

شایع‌ترین علائم خشکی چشم سوزش، احساس جسم خارجی یا شن، قرمزی، تاری دید هنگام مطالعه، حساسیت به نور و ناراحتی با لنز تماسی است. گاهی هم چشم خشک بیشتر اشک می‌ریزد.
نشانه‌های رایج خشکی چشم این‌ها هستند:
سوزش و سوختن چشم.
احساس خراشیدگی، شن یا جسم خارجی در چشم.
قرمزی یا تحریک چشم، به‌خصوص در باد یا نزدیک دود سیگار.
خارش چشم.
تاری دید، به‌خصوص هنگام مطالعه، یا دیدی که در طول روز کم و زیاد می‌شود.
حساسیت به نور.
رشته‌های مخاط داخل یا اطراف چشم.
درد یا ناراحتی هنگام گذاشتن لنز تماسی.
این علائم اغلب آخر روز بیشتر می‌شوند.

چرا چشم خشک اشک می‌ریزد؟

شاید عجیب باشد، اما اشک‌ریزش زیاد هم می‌تواند نشانه خشکی چشم باشد. وقتی سطح چشم خشک و تحریک می‌شود یا کیفیت اشک خوب نیست، چشم به‌صورت بازتابی اشک آبکی بیشتری می‌سازد. این اشک‌ها مشکل اصلی را حل نمی‌کنند، چون وقتی لایه چربی کافی نباشد، زود تبخیر می‌شوند.
تصویر: نشانه‌های رایج خشکی چشم — نمودار آموزشی ایران نوبت

خشکی چشم بر اثر بالا رفتن سن، تغییرات هورمونی، لنز تماسی، کار طولانی با صفحه نمایش، هوای خشک، دود و باد، بعضی داروها، بیماری‌هایی مثل سندرم شوگرن و جراحی‌های چشم مثل لیزیک ایجاد می‌شود یا بدتر می‌شود.
معمولاً چند عامل با هم روی خشکی چشم اثر می‌گذارند:
سن و هورمون‌ها: با بالا رفتن سن، به دلیل تغییرات هورمونی معمولاً اشک کمتری ساخته می‌شود. خشکی چشم در زنان، به‌خصوص بعد از یائسگی، شایع‌تر است.
محیط و سبک زندگی: دود، باد، هوای خشک یا پرگردوغبار، کولر و بخاری، کار طولانی با صفحه نمایش و مطالعه که پلک زدن را کم می‌کند، لنز تماسی، سیگار و الکل.
داروها: بعضی داروهای ضدافسردگی و ضداضطراب، داروهای حساسیت و سرماخوردگی، بعضی داروهای فشار خون و بعضی داروهای گلوکوم. همه داروهایتان را به پزشک بگویید و هیچ داروی تجویزشده‌ای را بدون مشورت پزشک قطع نکنید.
بیماری‌ها: التهاب لبه پلک (بلفاریت)، سندرم شوگرن، لوپوس، آرتریت روماتوئید، بیماری‌های تیروئید و چرخیدن پلک به داخل یا بیرون.
جراحی چشم: جراحی‌های انکساری مثل لیزیک، عمل آب مروارید و جراحی روی قرنیه.

خشکی چشم یکی از شایع‌ترین عوارض بعد از لیزیک است و معمولاً با گذشت زمان بهتر می‌شود. برای بعضی افراد طولانی‌تر می‌ماند؛ قطره‌ها و مراقبت‌ها را طبق نظر پزشک ادامه دهید.
در لیزیک بعضی از عصب‌های حسی قرنیه تحت تأثیر قرار می‌گیرند و این روی ساخت اشک اثر می‌گذارد؛ برای همین بیشتر افراد بعد از عمل مدتی خشکی چشم دارند. این مشکل فقط مخصوص لیزیک نیست و بعد از جراحی‌های لیزری دیگر هم ممکن است رخ دهد. برای آشنایی با خود این روش‌ها، مطلب عمل اسمایل چیست و تفاوت لیزیک، لازک و فمتو را بخوانید.
بعد از عمل:
قطره‌هایی را که جراح داده، دقیقاً طبق دستور او مصرف کنید.
اگر درد چشم، کاهش یا تغییر دید یا قرمزی شدید داشتید، زود به جراح خبر دهید.
قبل از عمل: اگر خشکی چشم دارید، حتماً به چشم‌پزشک بگویید. لیزیک ممکن است خشکی چشم را بدتر کند؛ برای همین خشکی باید قبل از عمل درمان شود و خشکی کنترل‌نشده می‌تواند دلیلی برای انجام ندادن عمل باشد.

خشکی چشم در بسیاری از افراد مزمن است، اما با درمان مناسب قابل کنترل است. اینکه چقدر طول بکشد به علت آن بستگی دارد و طبق نظر پزشک است.
خشکی چشم برای بسیاری از افراد مشکلی طولانی‌مدت است و شدت آن ممکن است روزبه‌روز فرق کند. خبر خوب این است که با درمان و مراقبت درست، علائم معمولاً قابل کنترل است.
گاهی پیدا کردن درمان مناسب زمان می‌برد و ممکن است لازم باشد چند روش را امتحان کنید. اگر عاملی مثل هوای خشک یا یک دارو خشکی را بدتر کرده باشد، برطرف شدن آن عامل، با نظر پزشک، اغلب علائم را خیلی بهتر می‌کند.

تشخیص با یک معاینه ساده و بدون درد انجام می‌شود. چشم‌پزشک ابتدا می‌پرسد علائم شما چیست، از کی شروع شده و چه چیزهایی آن را بدتر می‌کند. داروها و بیماری‌هایتان هم مهم است. اگر خشکی دهان یا درد مفاصل هم دارید، حتماً بگویید؛ چون ممکن است پزشک بخواهد بیماری‌هایی مثل سندرم شوگرن را هم بررسی کند.
بعد، پزشک پلک‌ها و سطح چشم را با اسلیت لامپ (میکروسکوپ مخصوص معاینه چشم) نگاه می‌کند و ممکن است این موارد را بررسی کند:
مقدار اشکی که چشم شما می‌سازد.
اینکه اشک چقدر زود خشک می‌شود.
ساختار پلک‌ها و نحوه پلک زدن شما.

درمان به علت و شدت خشکی بستگی دارد. اشک مصنوعی، ژل یا پماد چشمی، قطره‌های تجویزی، درمان پلک و گاهی بستن مجرای اشک از روش‌های درمان است. انتخاب با چشم‌پزشک است.
روش‌های رایج درمان این‌ها هستند:
اشک مصنوعی: قطره‌هایی شبیه اشک طبیعی و رایج‌ترین درمان خشکی خفیف. اگر زیاد مصرف می‌کنید یا به مواد نگهدارنده حساسیت دارید، درباره نوع بدون نگهدارنده از پزشک بپرسید.
ژل و پماد چشمی: غلیظ‌ترند و بیشتر برای شب و هنگام خواب به کار می‌روند.
قطره‌های تجویزی: اگر خشکی جدی‌تر باشد، پزشک ممکن است قطره‌ای تجویز کند که به ساخت اشک بیشتر یا کم شدن التهاب کمک می‌کند.
درمان پلک و علت زمینه‌ای: مثل کمپرس گرم، ماساژ و تمیز کردن پلک برای التهاب لبه پلک. اگر دارویی خشکی را بدتر کرده باشد، فقط پزشک می‌تواند آن را عوض کند.
بستن مجرای اشک: با درپوش‌های بسیار کوچک (پانکتال پلاگ) در مجرای تخلیه اشک، اشک طبیعی بیشتر روی چشم می‌ماند. این درپوش‌ها موقت یا دائمی‌اند.
نوع و مدت درمان طبق نظر پزشک است و دستور مصرف قطره‌ها را دقیق رعایت کنید.

درمان خشکی شدید چشم

اگر خشکی شدید چشم درمان نشود، گاهی به قرنیه آسیب می‌زند و ممکن است باعث زخم یا عفونت قرنیه و مشکل دید شود. برای همین خشکی شدید، یا خشکی‌ای که با درمان‌های معمول بهتر نمی‌شود، باید زیر نظر چشم‌پزشک درمان شود. گاهی روش‌های دیگری مثل لنزهای مخصوص یا جراحی پلک لازم است.

پلک‌ها را هر روز با کمپرس گرم تمیز کنید، هنگام کار با صفحه نمایش استراحت دهید و آگاهانه پلک بزنید، از دود، باد و هوای خشک دوری کنید و اگر لنز می‌گذارید، به چشم‌تان استراحت دهید.
تمیز کردن پلک‌ها هر روز: دستمال تمیزی را با آب گرم (نه داغ) خیس کنید و روی پلک‌ها بگذارید، پلک‌ها را آرام ماساژ دهید و با پنبه خیس لبه پلک را پاک کنید.
هنگام کار با صفحه نمایش یا مطالعه، به چشم‌تان استراحت دهید و آگاهانه پلک بزنید. صفحه کامپیوتر را کمی پایین‌تر از سطح چشم بگذارید.
وقتی بخاری روشن است یا هوا خشک است، از دستگاه رطوبت‌ساز هوا استفاده کنید.
از دود، باد و جریان مستقیم کولر یا بخاری به صورت دوری کنید.
بیرون از خانه عینک آفتابی دورپیچ بزنید؛ یعنی عینکی که دور چشم را می‌پوشاند.
اگر لنز تماسی می‌گذارید، گاهی لنز را بردارید و عینک بزنید تا چشم استراحت کند.
از سیگار و مصرف الکل دوری کنید.
اگر فکر می‌کنید داروی شما خشکی چشم را بدتر کرده، آن را خودتان قطع نکنید و با پزشک مشورت کنید.

اگر خشکی چشم با مراقبت خانگی بهتر نشد، نوبت چشم‌پزشکی بگیرید. اگر چشم‌تان دردناک و قرمز است، دیدتان تغییر کرده یا با لنز تماسی قرمز شده، فوری مراجعه کنید.
برای معاینه معمولی نوبت بگیرید اگر:
خشکی چشم بعد از مدتی مراقبت خانگی بهتر نشده است.
با قطره‌های بدون نسخه بهتر نشده‌اید یا علائم بدتر شده است.
خشکی چشم روی کارهای روزانه‌تان اثر گذاشته است.
شکل پلک‌تان تغییر کرده است.
فوری مراجعه کنید اگر:
چشم‌تان دردناک و قرمز است.
چشم‌تان قرمز شده و لنز تماسی می‌گذارید؛ ممکن است عفونت باشد.
دیدتان تغییر کرده یا کم شده است، مثلاً خطوط موج‌دار یا جرقه نور می‌بینید.
نگاه کردن به نور دردناک است.
چیزی داخل چشم‌تان رفته یا چشم‌تان آسیب دیده است.

خشکی چشم معمولاً با معاینه ساده و درمان درست قابل کنترل است. در ایران نوبت می‌توانید مرکز چشم پزشکی شهر خودتان را پیدا کنید و آنلاین نوبت بگیرید:
نوبت چشم پزشکی تهران
نوبت چشم پزشکی مشهد
نوبت چشم پزشکی تبریز
نوبت چشم پزشکی شیراز
نوبت چشم پزشکی اصفهان
نوبت چشم پزشکی اهواز
نوبت چشم پزشکی رشت
هنگام مراجعه، فهرست داروها و قطره‌هایی را که مصرف می‌کنید همراه ببرید.

منابع: AAO — What Is Dry Eye?، AAO — LASIK، AAO — Dry Eye Syndrome PPP، NEI — Dry Eye، NHS — Dry eyes، Cleveland Clinic — Dry Eyes