سی تی اسکن دندان چیست و چگونه انجام می‌شود؟

سی تی اسکن دندان یا CBCT (Cone-Beam Computed Tomography) یک تصویربرداری سه‌بعدی از دندان‌ها، استخوان فک و معمولاً سینوس‌های اطراف است. در فارسی به آن سی‌تی دندان، سی‌تی فک و صورت یا توموگرافی با پرتو مخروطی هم می‌گویند. می‌توانید برای نوبت سی تی اسکن دندان به‌صورت آنلاین درخواست ثبت کنید.

برخلاف عکس OPG دندان که یک تصویر صاف دوبعدی از کل دهان می‌سازد، در CBCT منبع اشعه به‌شکل مخروط دور سر می‌چرخد و از زاویه‌های مختلف تعداد زیادی نما می‌گیرد. نرم‌افزار این نماها را به یک حجم سه‌بعدی تبدیل می‌کند تا پزشک بتواند استخوان و دندان را از چند جهت ببیند و فاصله‌ها را دقیق‌تر اندازه بگیرد.

این روش جای عکس معمولی را به‌عنوان غربالگری روتین نمی‌گیرد. طبق توصیه‌های انجمن دندانپزشکی آمریکا و سازمان غذا و داروی آمریکا، CBCT وقتی نوشته می‌شود که تصویر دوبعدی کافی نباشد و سود تشخیصی‌اش از اشعه بیشتر باشد.

دندانپزشک، جراح فک و رادیولوژیست با CBCT نمای حجمی ناحیه مورد نظر را می‌بینند؛ نه فقط یک تصویر صاف دوبعدی. میدان دید ممکن است محدود به چند دندان باشد یا کل دو فک و بخشی از صورت را بپوشاند. هرچه میدان بزرگ‌تر باشد، معمولاً اشعه هم بیشتر است؛ به همین دلیل مرکز باید کوچک‌ترین میدانی را انتخاب کند که جواب سؤال پزشک را بدهد.

موارد شایعی که روی تصویر یا در گزارش بررسی می‌شود عبارت‌اند از:
- شکل، ارتفاع و ضخامت استخوان فک برای ایمپلنت
- مسیر کانال عصب فک پایین و فاصله ریشه دندان‌ها تا آن
- موقعیت سه‌بعدی دندان عقل و دندان‌های نهفته
- تعداد و شکل کانال‌های ریشه در درمان‌های پیچیده عصب
- استخوان مفصل گیجگاهی‌فکی در دو طرف
- سینوس فک بالا و نزدیکی آن به ریشه‌های دندان‌های خلفی
- کیست، ضایعه استخوانی یا گسترش یک ضایعه در فک
- جهت رویش دندان‌ها و روابط اسکلتی در موارد پیچیده ارتودنسی

CBCT استخوان و ساختارهای سخت را خوب نشان می‌دهد. برای بافت نرم مثل عضله، غدد لنفاوی یا خود عصب، اطلاعاتش به‌اندازه سی‌تی پزشکی یا ام‌آرآی کامل نیست.

دندانپزشک عمومی، متخصص ایمپلنت، جراح فک و صورت، متخصص درمان ریشه، ارتودنتیست و گاهی گوش و حلق و بینی وقتی به جزئیات سه‌بعدی نیاز دارند همین تصویر را می‌نویسند. کاربرد شایع به معنی تجویز همیشگی نیست؛ تصمیم با معاینه و شرح حال است.

برنامه‌ریزی ایمپلنت:
شایع‌ترین دلیل نوشتن CBCT اندازه‌گیری استخوان قبل از کاشت ایمپلنت است. پزشک می‌بیند ارتفاع و ضخامت استخوان چقدر است، عصب فک پایین یا کف سینوس چه فاصله‌ای دارد و فیکسچر با چه زاویه‌ای باید قرار بگیرد. روی عکس دوبعدی این اندازه‌ها قابل اعتماد نیستند.

دندان عقل و دندان نهفته:
اگر دندان عقل نزدیک عصب باشد، کج خوابیده باشد یا به دندان مجاور فشار بیاورد، تصویر سه‌بعدی مسیر جراحی را روشن‌تر می‌کند. برای دندان نیش نهفته در فک بالا هم همین منطق برقرار است.

درمان ریشه (اندودانتیکس):
در عصب‌کشی پیچیده، کانال اضافه، تحلیل ریشه، شکستگی مشکوک ریشه یا عفونت مقاوم، دیدن آناتومی سه‌بعدی ریشه کمک می‌کند. برای یک پوسیدگی معمولی یا کنترل ساده بعد از عصب‌کشی معمولاً عکس داخل‌دهانی کافی است.

مفصل فک (TMJ):
CBCT استخوان کندیل و حفره مفصل را نشان می‌دهد و تغییرات استخوانی یا محدودیت فضای مفصلی را مشخص می‌کند. اگر مشکل اصلی دیسک یا بافت نرم مفصل باشد، ممکن است تصویربرداری دیگری لازم شود.

سینوس فک بالا:
قبل از لیفت سینوس، یا وقتی عفونت ریشه دندان‌های خلفی بالا به کف سینوس مشکوک است، رابطه دندان و سینوس روی CBCT واضح‌تر دیده می‌شود. این نما جای سی‌تی کامل سینوس را در تمام بیماری‌های سینوسی نمی‌گیرد.

ارتودنسی:
در بیماران معمولی، پانورکس و سفالومتری اغلب کافی است. CBCT بیشتر برای دندان نهفته، ناهنجاری اسکلتی پیچیده یا مواردی مثل شکاف کام کنار طرح درمان ارتودنسی درخواست می‌شود.

ضایعات و آسیب فک:
کیست، تومور استخوانی، شکستگی پیچیده بعد از ضربه یا منشأ دردی که روی عکس دوبعدی پیدا نمی‌شود، گاهی به حجم سه‌بعدی نیاز دارد. اندازه و گسترش ضایعه استخوانی روی CBCT بهتر دیده می‌شود.

روند کار در بیشتر مراکز رادیولوژی دهان و فک شبیه هم است و خود اسکن کوتاه است.

۱. کارشناس رادیولوژی روند را توضیح می‌دهد و در صورت نیاز پوشش محافظ می‌گذارد.
۲. زیورآلات، عینک، گیره مو، سمعک و هر فلز ناحیه سر و گردن را درمی‌آورید. دندان مصنوعی متحرک را هم معمولاً باید خارج کنید؛ همان را همراه داشته باشید چون پزشک ممکن است بخواهد ببیند.
۳. مقابل دستگاه می‌ایستید یا می‌نشینید. بعضی دستگاه‌ها صندلی ثابت یا تخت دارند. دستگاه معمولاً برای ویلچر هم قابل تنظیم است.
۴. چانه و کناره‌های سر روی تکیه‌گاه قرار می‌گیرد تا ناحیه مورد نظر وسط میدان باشد. یک قطعه دهانی بین دندان‌ها می‌گذارند تا فک جابه‌جا نشود.
۵. از شما خواسته می‌شود تا پایان چرخش کاملاً بی‌حرکت بمانید. پلک زدن اشکالی ندارد؛ حرکت سر تصویر را خراب می‌کند.
۶. بازوی دستگاه دور سر می‌چرخد. مدت چرخش معمولاً حدود ۱۰ تا ۴۰ ثانیه است. اسکن محدود یک ناحیه گاهی کوتاه‌تر از ۱۰ ثانیه است و اسکن کامل دو فک ممکن است به حدود ۲۰ تا ۴۰ ثانیه برسد.

عکس درد ندارد، تزریق و ماده حاجب ندارد و چیزی داخل حلق نمی‌رود. بعد از اسکن می‌توانید همان روز به کار عادی برگردید.

برای رزرو آنلاین در سایر شهرها می‌توانید از این دکمه استفاده کنید:

آمادگی خاصی لازم نیست. ناشتا بودن لازم نیست و داروها را طبق روال ادامه بدهید، مگر پزشک چیز دیگری گفته باشد.

قبل از مراجعه این‌ها را کنار بگذارید یا همراه نیاورید:
- گوشواره، گردنبند، پیرسینگ صورت
- عینک و گیره فلزی مو
- سمعک و اشیای فلزی جیب یا یقه

اگر احتمال بارداری هست، همان ابتدا به کارشناس بگویید. نسخه پزشک، عکس‌های قبلی (از جمله OPG) و شرح درمان مدنظر را همراه داشته باشید تا میدان دید درست انتخاب شود.

خود تصویربرداری معمولاً کمتر از یک دقیقه طول می‌کشد. از ورود تا گرفتن فایل یا سی‌دی اغلب چند دقیقه تا حدود یک ربع است و به شلوغی مرکز بستگی دارد. درد، تزریق و ماده حاجب ندارد. اشعه در بدن باقی نمی‌ماند و محدودیت غذا یا فعالیت بعد از اسکن معمولاً وجود ندارد.

CBCT از اشعه ایکس یونیزان استفاده می‌کند. دوز آن معمولاً از عکس OPG و رادیوگرافی داخل‌دهانی بیشتر و از سی‌تی پزشکی سر و گردن کمتر است. عدد دقیق به نوع دستگاه، اندازه میدان دید، وضوح تصویر و ناحیه اسکن بستگی دارد؛ به همین خاطر ذکر یک عدد ثابت گمراه‌کننده است.

این روش برای چکاپ روتین دندان توصیه نمی‌شود. انجمن دندانپزشکی آمریکا و FDA تأکید می‌کنند تصویربرداری، از جمله CBCT، فقط وقتی انجام شود که برای تشخیص یا طرح درمان لازم باشد و سودش از خطر اشعه بیشتر باشد. کودکان به اشعه حساس‌ترند؛ برای آن‌ها باید ضرورت روشن باشد و تنظیم دستگاه با جثه کودک هماهنگ شود.

اگر باردار هستید یا ممکن است باردار باشید، حتماً اطلاع دهید. خیلی از تصویربرداری‌های دارای اشعه در بارداری به تعویق می‌افتند مگر اینکه تأخیر به ضرر درمان باشد. اگر اسکن واقعاً لازم باشد، مرکز با کوچک کردن میدان و تنظیم دوز احتیاط می‌کند. تصمیم نهایی با پزشک معالج است، نه با خودآزمایی در اینترنت.

- عکس پری‌اپیکال یا تک‌دندانی: جزئیات بالا از یک یا دو دندان؛ برای پوسیدگی و کنترل عصب‌کشی. نمای سه‌بعدی و کل فک را نمی‌دهد.
- عکس OPG یا پانورکس: یک تصویر دوبعدی از کل دو فک، با دوز کمتر. برای نگاه کلی، دندان عقل ساده و ارزیابی اولیه مناسب است. جزئیات اندازه‌گیری استخوان را ندارد. در مجله ایران نوبت می‌توانید مطلب عکس OPG دندان چیست؟ را هم بخوانید.
- CBCT یا سی تی اسکن دندان: حجم سه‌بعدی با جزئیات استخوان؛ برای ایمپلنت، دندان نهفته پیچیده، اندوی مشکل‌دار و ضایعات فک.
- سی‌تی پزشکی: برای بافت نرم، غدد، عروق و ارزیابی کامل‌تر سر و گردن دقیق‌تر است، اما دستگاه بزرگ‌تر است و دوز معمولاً بالاتر. اگر پزشک سی‌تی معمولی یا رادیولوژی هم نوشته باشد، این خدمات جدا از CBCT دندان است.

قاعده ساده: OPG برای نگاه کلی، CBCT برای اندازه‌گیری و جزئیات سه‌بعدی استخوان، سی‌تی پزشکی وقتی بافت نرم اهمیت دارد. اگر پزشک هر دو را نوشته، معمولاً اول پانورکس گرفته می‌شود و در صورت نیاز CBCT اضافه می‌شود.

CBCT ابزار دقیقی است، اما محدودیت دارد:
- جای معاینه بالینی و عکس داخل‌دهانی را نمی‌گیرد و برای غربالگری بدون علت بالینی مناسب نیست.
- بافت نرم را به‌اندازه سی‌تی پزشکی یا ام‌آرآی نشان نمی‌دهد.
- پرکردگی فلزی، ایمپلنت و روکش می‌تواند روی تصویر نوار یا سایه ایجاد کند.
- حرکت سر در حین چرخش تصویر را مخدوش می‌کند و ممکن است اسکن تکرار شود.
- دوزش از OPG بیشتر است؛ تکرار بی‌دلیل توصیه نمی‌شود.

جواب را دندانپزشک معالج، جراح فک یا رادیولوژیست کنار معاینه و شرح حال می‌خواند. تشخیص را از روی تصویر و جست‌وجوی اینترنتی برای خودتان نگذارید. اگر اسکن را گرفته‌اید و دسترسی سریع به پزشک ندارید، می‌توانید از تفسیر آنلاین تصاویر پزشکی ایران نوبت استفاده کنید.

برای رزرو نوبت سی تی اسکن دندان کافی است شهر و مرکز نزدیک خود را انتخاب کنید و نوبت آنلاین بگیرید. قبل از مراجعه، منتظر تأیید کارشناسان بمانید.

سی تی اسکن دندان یک تصویربرداری سه‌بعدی کوتاه و بدون درد است که وقتی عکس دوبعدی کافی نباشد به کار می‌آید؛ به‌ویژه قبل از ایمپلنت، جراحی دندان نهفته و بررسی ضایعات فک. اشعه آن از OPG بیشتر و از سی‌تی پزشکی معمولاً کمتر است و برای چکاپ روتین نوشته نمی‌شود. اگر پزشک برایتان CBCT نوشته، از سایت ایران نوبت می‌توانید مرکز مناسب شهرتان را پیدا کنید و نوبت را بدون مراجعه حضوری ثبت کنید.