ماده حاجب چیست؟ انواع ماده حاجب در سی تی اسکن، ام آر آی و عکس رنگی و عوارض آن

ماده حاجب ماده‌ای است که قبل یا هنگام تصویربرداری وارد بدن می‌شود تا بعضی اندام‌ها، رگ‌ها یا بافت‌ها در تصویر واضح‌تر دیده شوند. به آن «کنتراست» هم می‌گویند.
ماده حاجب رنگ نیست و اندام‌های شما را برای همیشه رنگی نمی‌کند. فقط برای مدت کوتاهی رفتار اشعه ایکس یا دستگاه ام آر آی را در آن ناحیه تغییر می‌دهد. خودش هم اشعه تولید نمی‌کند.
نتیجه این است که بخش مورد نظر از بافت‌های اطرافش جدا و روشن دیده می‌شود و پزشک راحت‌تر می‌تواند مشکل را پیدا کند.
بعد از تصویربرداری، بدن ماده حاجب را جذب می‌کند یا از راه ادرار یا مدفوع دفع می‌کند.
اگر پزشک برایتان سی‌تی با تزریق نوشته، می‌توانید از نوبت سی تی اسکن مرکز مناسب را پیدا کنید.

ماده حاجب یک نوع نیست. نوع آن به آزمایشی که انجام می‌دهید بستگی دارد:

ماده حاجب یددار (در سی تی اسکن و آنژیوگرافی)

این نوع ید دارد و بیشتر در سی تی اسکن، سی تی آنژیو و آنژیوگرافی به کار می‌رود. معمولاً داخل رگ تزریق می‌شود، اما گاهی خوراکی یا از راه مقعد هم داده می‌شود.

گادولینیوم (در ام آر آی)

ماده حاجب اصلی در ام آر آی است و داخل رگ تزریق می‌شود. احتمال حساسیت به آن از ماده حاجب یددار کمتر است. درباره ام آر آی با تزریق، مقاله ام آر آی با تزریق را بخوانید.

باریم (در عکس رنگی دستگاه گوارش)

سولفات باریم رایج‌ترین ماده حاجب خوراکی است. برای دیدن مری، معده و روده آن را می‌نوشید یا برای روده بزرگ از راه مقعد (تنقیه) وارد می‌شود. به این عکس‌ها در زبان روزمره «عکس رنگی» هم می‌گویند.

انواع دیگر

گاهی سرم نمکی یا هوا هم به عنوان ماده حاجب استفاده می‌شود. در بعضی سونوگرافی‌ها هم حباب‌های بسیار ریز تزریق می‌شوند.

ماده حاجب از چند راه وارد بدن می‌شود:
خوراکی: آن را می‌نوشید. مزه آن ممکن است کمی ناخوشایند باشد، اما بیشتر افراد راحت تحملش می‌کنند.
وریدی (داخل رگ): با یک سوزن و لوله کوچک داخل رگ دست تزریق می‌شود. در آنژیوگرافی گاهی داخل سرخرگ تزریق می‌شود.
رکتال (از راه مقعد): برای دیدن روده بزرگ و راست‌روده با تنقیه وارد می‌شود. ممکن است احساس پری شکم و نیاز به دفع داشته باشید که زود برطرف می‌شود.
داخل مفصل و فضاهای بدن: گاهی ماده حاجب داخل یک مفصل یا فضاهای دیگر بدن تزریق می‌شود تا آن ناحیه بهتر دیده شود.

بعضی مشکلات در تصویر ساده خوب دیده نمی‌شوند. ماده حاجب کمک می‌کند پزشک تفاوت یک بافت سالم و بیمار را بهتر ببیند.
مثلاً با ماده حاجب داخل رگ، رگ‌های مغز، گردن، قفسه سینه، شکم و پاها دیده می‌شوند. اندام‌هایی مثل مغز، کبد، کلیه، پانکراس و روده هم واضح‌تر می‌شوند. با باریم، مسیر غذا از مری تا روده بزرگ پیدا است.
اینکه آزمایش شما با تزریق باشد یا بدون تزریق را پزشک بر اساس سؤالی که دارد تعیین می‌کند. اگر نگرانی دارید، می‌توانید از رادیولوژیست درباره فایده و خطر آن بپرسید.
اگر قبلاً با ماده حاجب واکنش داشته‌اید، این را هم موقع گرفتن نوبت بگویید تا مرکز درباره روش مناسب برای شما تصمیم بگیرد.

ماده حاجب دارویی ایمن به حساب می‌آید. عوارض از خفیف تا شدید ممکن است پیش بیاید، اما عوارض شدید خیلی نادرند و بخش‌های تصویربرداری برای کنترل آن‌ها آماده‌اند.

حس‌های طبیعی هنگام تزریق

با تزریق ماده حاجب یددار ممکن است برای چند دقیقه احساس گرما و طعم فلزی در دهان داشته باشید. با تزریق گادولینیوم ممکن است محل تزریق کمی خنک شود. این‌ها عارضه نیستند و زود می‌روند.

عوارض خفیف

• تهوع یا استفراغ
سردرد
خارش، برافروختگی یا کهیر خفیف
با باریم: دل‌پیچه، اسهال، یبوست یا تهوع؛ مدفوع هم ممکن است چند روز سفید باشد.
اگر این علائم شدید شدند یا از بین نرفتند، به پزشک بگویید. گاهی هم چند ساعت تا چند روز بعد از ماده حاجب یددار، بثورات پوستی دیررس پیدا می‌شود که بیشتر خفیف است.

چه زمانی فوراً خبر بدهید

اگر هر کدام از این علائم را داشتید، فوراً به کارشناس بگویید یا به اورژانس بروید:
تنگی نفس یا سختی بلع
تورم گلو، صورت یا بخش‌های دیگر بدن
گرفتگی صدا
تپش قلب تند یا احساس ضعف و افت فشار
کبود شدن پوست یا کهیر گسترده

کلیه و گادولینیوم

در کسانی که بیماری شدید کلیه دارند، ماده حاجب یددار ممکن است کلیه را ضعیف‌تر کند. در بیماری شدید کلیه، گادولینیوم هم به ندرت باعث عارضه‌ای به نام فیبروز سیستمیک نفروژنیک (ضخیم شدن پوست و بافت‌ها) می‌شود. برای همین پزشک قبل از تزریق وضعیت کلیه را در نظر می‌گیرد.

قبل از روز آزمایش، این موارد را به پزشک یا مرکز تصویربرداری بگویید. آن‌ها بر اساس این اطلاعات به شما دستور آمادگی می‌دهند:
حساسیت قبلی به ماده حاجب
حساسیت به غذا، دارو، رنگ‌ها یا مواد نگهدارنده
بیماری قلبی، دیابت، بیماری کلیه یا مشکل تیروئید
مصرف داروی دیابت
بارداری یا احتمال بارداری
شیردهی
اگر دارویی مصرف می‌کنید، آن را خودتان قطع نکنید. هر تغییری در داروها فقط با نظر پزشک انجام شود.
بارداری: در سی‌تی، ماده حاجب یددار خطر مهمی برای مادر و جنین شناخته نشده است. در ام آر آی معمولاً از گادولینیوم در بارداری پرهیز می‌کنند، مگر اینکه اطلاعات حیاتی فقط با آن به دست بیاید. تصمیم با پزشک شماست.
شیردهی: بر اساس اطلاعات موجود، ادامه شیردهی بعد از تزریق ماده حاجب وریدی ایمن به نظر می‌رسد. اگر نگرانید، با پزشک صحبت کنید.

بعد از تصویربرداری، ماده حاجب از راه ادرار یا مدفوع از بدن خارج می‌شود. نوشیدن آب بیشتر به دفع آن کمک می‌کند. اگر آرام‌بخش نگرفته باشید، معمولاً می‌توانید بلافاصله به کارهای روزانه و غذای معمول خود برگردید.
اگر می‌خواهید درباره مدت دفع ماده حاجب و کارهایی که بعد از تزریق بهتر است انجام ندهید بیشتر بدانید، مقاله مدت زمان دفع ماده حاجب و مراقبت‌های بعد از تزریق را بخوانید.
درباره غذا و نوشیدنی بعد از سی‌تی با تزریق هم مقاله بعد از سی تی اسکن با تزریق چه بخوریم را ببینید.

ماده حاجب کمک می‌کند تصویرها واضح‌تر شوند. نوع یددار بیشتر در سی‌تی و آنژیوگرافی، گادولینیوم در ام آر آی و باریم در عکس رنگی دستگاه گوارش استفاده می‌شود.
بیشتر افراد هیچ مشکلی ندارند یا فقط عوارض خفیف دارند. عوارض شدید نادرند، اما علائمی مثل تنگی نفس یا تورم گلو را باید فوراً اطلاع دهید.
قبل از آزمایش، حساسیت، بیماری کلیه، دیابت، بارداری و شیردهی را به مرکز بگویید. برای پیدا کردن مرکز از نوبت سی تی اسکن یا نوبت ام آر آی در ایران نوبت استفاده کنید.

اعتبار تصاویر: کاور — NIH Image Gallery، مالکیت عمومی، ویکی‌مدیا کامنز؛ سی تی آنژیو کرونر — Goleisureintl، CC BY 4.0، ویکی‌مدیا کامنز؛ ام آر آی با گادولینیوم — Jto410، CC BY-SA 3.0، ویکی‌مدیا کامنز