ذات الریه (پنومونی ریه) چیست و چرا دچار پنومونی ریه می شویم؟

ذات الریه یا پنومونی ریه، عفونتی است که باعث التهاب و جمع شدن مایع در کیسه‌های هوایی کوچک ریه (آلوئول‌ها) می‌شود. این عفونت ممکن است یک یا هر دو ریه را درگیر کند و نفس کشیدن را سخت کند.
عامل ذات الریه ممکن است باکتری، ویروس یا قارچ باشد. آنفولانزا، سرماخوردگی، کووید ۱۹ و ویروس RSV از عفونت‌هایی هستند که گاهی به ذات الریه می‌رسند.
ذات الریه ممکن است خفیف باشد یا خیلی جدی شود؛ به‌خصوص در نوزادان و کودکان کم‌سن، افراد بالای ۶۵ سال، کسانی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند و افرادی که بیماری قلبی یا ریوی دارند. نوع باکتریایی معمولاً شدیدتر از نوع ویروسی است، اما فقط پزشک می‌تواند نوع آن را تشخیص دهد.

آناتومی ریه

ریه‌ها (شش‌ها) در قفسه سینه قرار دارند و وظیفه اصلی آن‌ها رساندن اکسیژن به خون و از آنجا به همه بافت‌های بدن است. ریه سمت چپ به دلیل نزدیکی به قلب کمی کوچک‌تر از ریه سمت راست است.

پزشکان ذات الریه را بر اساس محل ابتلا هم دسته‌بندی می‌کنند:

ذات الریه اکتسابی از جامعه (CAP)

شایع‌ترین نوع است و خارج از بیمارستان گرفته می‌شود. علت‌های شایع آن:
باکتری‌ها: مثل استرپتوکوک پنومونیه (پنوموکوک) که ممکن است عفونت گوش و سینوس هم ایجاد کند، مایکوپلاسما پنومونیه که معمولاً علائم خفیف‌تری دارد، هموفیلوس آنفولانزا، کلامیدیا و لژیونلا.
ویروس‌ها: مثل ویروس‌های سرماخوردگی، آنفولانزا، کووید ۱۹ و RSV.
قارچ‌ها: کمتر شایع‌اند و بیشتر در کسانی دیده می‌شوند که سیستم ایمنی ضعیفی دارند.
در بزرگسالان باکتری‌ها شایع‌ترین علت ذات الریه هستند و در کودکان سن مدرسه، ویروس‌ها.

ذات الریه بیمارستانی (HAP)

در افرادی که در بیمارستان بستری‌اند ایجاد می‌شود. چون گاهی باکتری‌های مقاوم به آنتی‌بیوتیک عامل آن هستند، ممکن است جدی‌تر باشد.

ذات الریه ناشی از دستگاه تنفس مصنوعی (VAP)

در بیمارانی که برای نفس کشیدن به دستگاه ونتیلاتور وصل‌اند ایجاد می‌شود و عامل آن معمولاً باکتری‌ها، از جمله باکتری‌های مقاوم، هستند.

چه کسانی بیشتر در خطر ذات الریه هستند؟

افراد بالای ۶۵ سال و کودکان زیر ۲ سال
کسانی که بیماری ریه یا قلب دارند؛ مثل آسم، COPD یا فیبروز ریه
کسانی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند؛ مثلاً به دلیل بیماری یا داروهایی که ایمنی را کم می‌کنند، مثل شیمی‌درمانی
افراد سیگاری
خانم‌های باردار
کسانی که به دلیل بیماری عصبی در بلع مشکل دارند
افرادی که در بیمارستان یا مراکز نگهداری طولانی‌مدت بستری‌اند

تفاوت ذات الریه باکتریایی و ویروسی

ذات الریه باکتریایی معمولاً شدیدتر است، احتمال بستری شدن در آن بیشتر است و با آنتی‌بیوتیک درمان می‌شود. ذات الریه ویروسی علائمی شبیه آنفولانزا دارد و اغلب خودبه‌خود بهتر می‌شود، اما این به معنی بی‌خطر بودن آن نیست؛ گاهی شدید می‌شود و پزشک ممکن است داروی ضدویروس یا اکسیژن لازم بداند.
آنتی‌بیوتیک روی ویروس اثر ندارد و تنها راه فهمیدن نوع ذات الریه، معاینه پزشک است. پس در هر دو حالت به پزشک مراجعه کنید.

علائم ذات الریه از خفیف تا شدید متفاوت است و ممکن است ناگهانی یا طی چند روز شروع شود. علائم ذات الریه در بزرگسالان:
تب بالا، لرز و تعریق
سرفه با خلط زرد، سبز یا خونی
تنفس تند یا تنگی نفس
ضربان قلب تند
درد قفسه سینه یا شکم، به‌خصوص هنگام سرفه یا نفس عمیق
خستگی، ضعف و بی‌اشتهایی
کبود شدن پوست، لب‌ها یا ناخن‌ها
گیجی یا تغییر در هوشیاری

علائم ذات الریه ویروسی

در ذات الریه ویروسی علائم معمولاً طی چند روز ظاهر می‌شود و ممکن است سرفه خشک، سردرد، درد عضلانی و خستگی شدید هم وجود داشته باشد. علائم ذات الریه باکتریایی ممکن است آهسته یا ناگهانی شروع شود.

علائم ذات الریه در سالمندان

در افراد بالای ۶۵ سال یا کسانی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند، علائم ممکن است خفیف‌تر یا کمتر واضح باشد. گیجی در سالمندان شایع است و ممکن است بیماری‌های زمینه‌ای هم بدتر شوند. پس علائم خفیف را هم در این افراد جدی بگیرید.

علائم ذات الریه در کودکان و نوزادان ممکن است با بزرگسالان فرق داشته باشد.
در کودکان:
تب و لرز
سرفه
تنفس تند یا سخت؛ گاهی قفسه سینه یا زیر دنده‌ها هنگام نفس کشیدن به داخل کشیده می‌شود
خس‌خس سینه
بی‌اشتهایی، استفراغ و بی‌حالی
در نوزادان:
تنفس تند یا پر سر و صدا؛ گاهی صدای ناله‌مانند (گرانتینگ) هنگام نفس کشیدن
مشکل در شیر خوردن
کم شدن پوشک‌های خیس
رنگ‌پریدگی
بی‌قراری یا گریه بیشتر از معمول
اگر کودک شما تنفس خیلی تند یا سخت دارد، هنگام نفس کشیدن ناله می‌کند یا شکم و قفسه سینه‌اش به داخل کشیده می‌شود، لب‌ها یا پوستش کبود یا خاکستری شده، به‌سختی بیدار می‌شود یا شل و بی‌حال است، او را فوراً به اورژانس ببرید یا با ۱۱۵ تماس بگیرید.

بله، ذات الریه می‌تواند خطرناک باشد؛ به‌خصوص اگر درمان نشود یا فرد بیماری زمینه‌ای داشته باشد. عوارض جدی آن شامل جمع شدن مایع دور ریه، ورود باکتری به خون و عفونت شدید (سپسیس)، آبسه ریه و نارسایی تنفسی است.

علائم هشدار ذات الریه؛ فوراً به اورژانس بروید یا با ۱۱۵ تماس بگیرید اگر:

نفس کشیدن برایتان خیلی سخت است؛ مثلاً به نفس‌نفس افتاده‌اید و نمی‌توانید حرف بزنید، یا حتی در حالت نشسته نفستان تنگ است
پوست، لب‌ها یا زبانتان رنگ‌پریده، کبود یا لکه‌لکه شده است
خون سرفه می‌کنید
درد قفسه سینه تازه شروع شده یا بدتر شده است
ناگهان گیج شده‌اید؛ مثلاً نمی‌دانید کجا هستید
نوزادتان بیدار نمی‌شود یا شل و بی‌حال است
در این شرایط خودتان رانندگی نکنید؛ از کسی بخواهید شما را برساند یا با ۱۱۵ تماس بگیرید و داروهایی را که مصرف می‌کنید همراه داشته باشید.

چه زمانی هرچه زودتر به پزشک مراجعه کنیم؟

اگر سرفه طولانی دارید، خلط زرد یا سبز سرفه می‌کنید، درد قفسه سینه‌ای دارید که با نفس کشیدن یا سرفه بیشتر می‌شود، تب بالا یا تنگی نفس دارید، به‌خصوص اگر علائم تازه شروع شده یا رو به بدتر شدن است، در اولین فرصت به پزشک مراجعه کنید. افراد بالای ۶۵ سال، کودکان زیر ۲ سال، خانم‌های باردار و کسانی که بیماری قلبی، ریوی یا ایمنی ضعیف دارند زودتر اقدام کنند.

خود ذات الریه مسری نیست، اما باکتری‌ها و ویروس‌هایی که آن را ایجاد می‌کنند مسری هستند. مثلاً آنفولانزا، سرماخوردگی و کووید ۱۹ مسری‌اند و گاهی به ذات الریه می‌رسند؛ البته بیشتر کسانی که این عفونت‌های ویروسی را می‌گیرند دچار ذات الریه نمی‌شوند. بعضی عفونت‌های مسری، مثل عفونت پنوموکوکی، اغلب باعث ذات الریه می‌شوند. ذات الریه قارچی مسری نیست.

تا کی مسری هستم؟

در ذات الریه باکتریایی، معمولاً وقتی تب قطع شده و دست‌کم دو روز آنتی‌بیوتیک مصرف کرده‌اید، دیگر مسری حساب نمی‌شوید. در ذات الریه ویروسی، احتمالاً تا زمانی که حالتان بهتر شود و چند روز تب نداشته باشید، مسری هستید. در این مدت دست‌ها را مرتب بشویید، هنگام سرفه و عطسه جلوی دهان و بینی را با دستمال بگیرید و از تماس نزدیک با دیگران، به‌خصوص سالمندان، نوزادان و بیماران، دوری کنید.

تشخیص ذات الریه با پزشک شروع می‌شود. پزشک درباره علائم و سابقه بیماری‌ها سؤال می‌کند و با گوشی پزشکی به صدای ریه‌ها گوش می‌دهد؛ صداهایی مثل خش‌خش یا خس‌خس می‌تواند نشانه ذات الریه باشد.

عکس قفسه سینه؛ اولین تصویربرداری

اگر پزشک به ذات الریه شک کند، معمولاً عکس رادیولوژی قفسه سینه درخواست می‌کند. در عکس، رادیولوژیست به دنبال لکه‌های سفید در ریه (ارتشاح) می‌گردد و عوارضی مثل آبسه یا مایع دور ریه را هم بررسی می‌کند. اگر پزشک برایتان عکس قفسه سینه نوشته است، از صفحه نوبت عکس قفسه سینه مرکز مناسب را پیدا کنید.

سی تی اسکن ریه؛ فقط در صورت نیاز و به تشخیص پزشک

سی تی اسکن برای همه لازم نیست. پزشک ممکن است آن را وقتی بخواهد که جزئیات بیشتری از ریه لازم است؛ مثلاً ذات الریه‌ای که در عکس ساده خوب دیده نمی‌شود، شک به مشکل راه‌های هوایی، یا بررسی عوارضی مثل آبسه، مایع دور ریه یا بزرگ شدن غدد لنفاوی. در این صورت از نوبت سی تی اسکن ریه استفاده کنید.

آزمایش‌ها

آزمایش خون: برای کمک به تشخیص نوع عفونت.
آزمایش خلط: نمونه خلط برای پیدا کردن عامل عفونت بررسی می‌شود.
پالس اکسیمتری: حسگری که روی انگشت گذاشته می‌شود و میزان اکسیژن خون را نشان می‌دهد.
تنگی نفس علت‌های دیگری هم دارد. اگر می‌خواهید درباره یکی از آن‌ها بدانید، مطلب آمبولی ریه چگونه تشخیص داده می‌شود؟ را بخوانید.

درمان ذات الریه به علت و شدت آن بستگی دارد و باید طبق نظر پزشک انجام شود:
ذات الریه باکتریایی: با آنتی‌بیوتیک درمان می‌شود. نوع و مدت مصرف را پزشک تعیین می‌کند. اگر آنتی‌بیوتیک گرفتید، دوره درمان را کامل کنید، حتی اگر زودتر بهتر شدید.
ذات الریه ویروسی: آنتی‌بیوتیک روی ویروس اثر ندارد. اغلب با استراحت و مراقبت بهتر می‌شود، اما پزشک باید شما را معاینه کند؛ گاهی داروی ضدویروس یا اکسیژن لازم است و اگر عفونت باکتریایی هم اضافه شود، آنتی‌بیوتیک تجویز می‌شود.
ذات الریه قارچی: با داروهای ضدقارچ و طبق نظر پزشک درمان می‌شود.
در موارد شدید، به‌خصوص در کودکان زیر ۲ سال، افراد بالای ۶۵ سال و کسانی که ایمنی ضعیف یا بیماری قلبی و ریوی دارند، ممکن است بستری، اکسیژن و سرم لازم باشد.

مراقبت در خانه (اگر پزشک اجازه داده است)

تا بهتر شدن استراحت کنید.
مایعات کافی بنوشید.
برای تب و بدن‌درد فقط از داروهایی استفاده کنید که پزشک یا داروساز گفته است.
بدون مشورت با پزشک داروی ضدسرفه مصرف نکنید؛ سرفه به پاک شدن ریه‌ها کمک می‌کند.
سیگار نکشید.

بیشتر افراد با درمان مناسب خوب می‌شوند، اما مدت بهبودی برای همه یکسان نیست و به این موارد بستگی دارد:
سن
علت ذات الریه
شدت بیماری
بیماری‌های زمینه‌ای یا عوارض
در ذات الریه باکتریایی، بیشتر علائم معمولاً کمی بعد از شروع درمان رو به بهبود می‌رود، اما سرفه و خستگی ممکن است چند هفته باقی بماند. اگر در بیمارستان بستری شده‌اید، برگشتن به حالت عادی ممکن است طولانی‌تر باشد.
اگر بعد از شروع آنتی‌بیوتیک بهتر نشدید یا علائم بدتر شد، به پزشک خبر دهید. بعد از بهبودی هم اگر تنگی نفس، کم شدن توان یا مشکل دیگری داشتید، برای پیگیری به پزشک مراجعه کنید.

بهترین راه پیشگیری از ذات الریه، واکسن زدن علیه باکتری‌ها و ویروس‌هایی است که بیشتر باعث آن می‌شوند. واکسن‌ها جلوی همه انواع ذات الریه را نمی‌گیرند، اما اگر بیمار شوید، احتمال شدید شدن بیماری کمتر است.
واکسن‌ها: واکسن پنوموکوک، آنفولانزا، کووید ۱۹ و واکسن‌های دوران کودکی می‌توانند خطر ذات الریه را کم کنند. اینکه کدام واکسن برای شما یا عزیزانتان مناسب است را طبق نظر پزشک انتخاب کنید.
شستن دست‌ها: دست‌ها را قبل از غذا، قبل و بعد از کار با مواد غذایی و بعد از دستشویی با آب و صابون بشویید؛ اگر صابون نیست، از ضدعفونی‌کننده الکلی استفاده کنید.
دوری از تماس نزدیک: وقتی خودتان یا اطرافیانتان آنفولانزا، سرماخوردگی یا کووید دارید، از تماس نزدیک و استفاده مشترک از وسایل دوری کنید.
سیگار و ویپ: سیگار نکشید و از دود سیگار دیگران دوری کنید. ویپ هم خطر نوعی ذات الریه را بیشتر می‌کند.
الکل: مصرف زیاد الکل خطر ذات الریه را بیشتر می‌کند.
درمان بیماری‌های دیگر: عفونت‌ها و بیماری‌هایی که ایمنی را ضعیف می‌کنند، طبق نظر پزشک درمان کنید.

ذات الریه عفونت ریه است که باکتری، ویروس یا قارچ آن را ایجاد می‌کند. تب، سرفه با خلط، تنگی نفس و درد قفسه سینه از علائم آن هستند و در کودکان، سالمندان و افراد با بیماری زمینه‌ای ممکن است خطرناک شود. با علائم هشدار مثل نفس‌تنگی شدید، کبودی لب‌ها، سرفه خونی یا گیجی ناگهانی، فوراً به اورژانس بروید.
تشخیص با معاینه پزشک و معمولاً عکس قفسه سینه است و سی تی اسکن فقط در صورت نیاز درخواست می‌شود. درمان به علت آن بستگی دارد؛ ذات الریه ویروسی هم باید توسط پزشک بررسی شود.
باکتری پنوموکوک که از علت‌های شایع ذات الریه است، ممکن است عفونت سینوس هم ایجاد کند. اگر می‌خواهید درباره آن بدانید، مطلب سینوزیت چیست؟ را بخوانید.

منابع:
my.clevelandclinic
NHS
RadiologyInfo
WHO