پانکراتیت (التهاب لوزالمعده) چیست؟ علت‌ها و نشانه‌های اورژانسی

پانکراتیت یعنی التهاب لوزالمعده. لوزالمعده یا پانکراس یک غده دراز و صاف است که پشت معده قرار دارد. دو کار مهم دارد: آنزیم‌هایی می‌سازد که به هضم غذا کمک می‌کنند و هورمون انسولین را می‌سازد که قند خون را تنظیم می‌کند.
در حالت طبیعی، این آنزیم‌ها خاموش هستند و فقط وقتی به روده کوچک می‌رسند فعال می‌شوند. در پانکراتیت، آنزیم‌ها زودتر و داخل خود لوزالمعده فعال می‌شوند و به بافت آن آسیب می‌زنند. نتیجه، تورم، درد و اختلال در کار لوزالمعده است.
پانکراتیت ممکن است با یک درد ساده شکم شروع شود، اما گاهی خیلی سریع جدی و اورژانسی می‌شود. شناختن علت‌ها و نشانه‌های هشدار به شما کمک می‌کند فرق یک دل‌درد معمولی را با یک وضعیت خطرناک بفهمید.

پانکراتیت دو شکل اصلی دارد:

پانکراتیت حاد

ناگهانی شروع می‌شود و ممکن است خفیف یا شدید باشد. علائم شایع آن درد بالای شکم (گاهی بدتر بعد از غذا یا تیرکشنده به پشت)، حساس بودن شکم هنگام لمس، تب، تپش قلب، تهوع و استفراغ است. شایع‌ترین علت پانکراتیت حاد، سنگ کیسه صفرا است.

پانکراتیت مزمن

یک مشکل طولانی‌مدت است که خوب نمی‌شود و ممکن است با گذشت زمان بدتر شود و جای زخم دائمی در لوزالمعده بگذارد. ممکن است درد مداوم بالای شکم، کاهش وزن بدون دلیل، اسهال و مدفوع چرب و بدبو ایجاد کند. اگر بخش سازنده انسولین آسیب ببیند، دیابت هم ممکن است پیدا شود. شایع‌ترین علت‌های آن مصرف زیاد الکل و بیماری‌های ارثی لوزالمعده است.
حمله‌های تکراری پانکراتیت حاد هم می‌تواند به مرور به پانکراتیت مزمن برسد.

بیشتر دردهای شکم اورژانسی نیستند. اما طبق Mayo Clinic اگر درد شکم آن‌قدر شدید است که نمی‌توانید آرام بنشینید یا هیچ وضعیتی راحتتان نمی‌کند، فوراً به اورژانس بروید. این نشانه‌ها را هم جدی بگیرید:
درد شدید و مداوم در بالای شکم: این نوع درد اغلب به سمت پشت انتشار پیدا می‌کند و با خم شدن به جلو یا نشستن نسبی تسکین می‌یابد. تداوم و شدت این درد نشانه فعال شدن التهابی است که باید فوراً ارزیابی شود.
درد شکم همراه با استفراغ مکرر: ترکیب درد شکمی با استفراغ‌های پیاپی نشانه تحریک شدید دستگاه گوارش و خطر کم‌آبی بدن است. در چنین حالتی امکان تغذیه و حفظ مایعات وجود ندارد و فرد نیازمند مایع‌درمانی وریدی است.
تب بالا: تب بالا نشانه گسترش التهاب و احتمال ورود عفونت به جریان خون است. این وضعیت می‌تواند به عفونت در بافت آسیب‌دیده لوزالمعده اشاره داشته باشد که درمان سریع و تخصصی می‌طلبد.
زرد شدن پوست یا چشم‌ها: زردی معمولاً نشانه انسداد مجرای صفراوی اغلب به دلیل سنگ صفرا است. این حالت از عوارض جدی التهاب لوزالمعده محسوب می‌شود و نیاز به بررسی اورژانسی برای رفع انسداد دارد.
تنگی نفس: تنگی نفس می‌تواند نشانه درگیری ریه‌ها به دلیل التهاب شدید یا تجمع مایع در شکم باشد. این علامت به‌ویژه در التهاب لوزالمعده شدید دیده می‌شود و نیاز به حمایت تنفسی فوری دارد.
ضعف شدید یا غش: افت شدید فشار خون و ضعف مفرط نشانه وخیم شدن وضعیت عمومی بدن است. این حالت می‌تواند از نشانه‌های شوک بوده و نیازمند احیای فوری و مراقبت ویژه است.
ناتوانی در خوردن یا نوشیدن مایعات: وقتی استفراغ مداوم اجازه نمی‌دهد فرد حتی آب بنوشد خطر کم‌آبی و اختلال الکترولیت‌ها جدی می‌شود. در این شرایط تأمین مایعات و مواد مغذی تنها از طریق وریدی امکان‌پذیر است.
درد شکم بعد از مصرف الکل یا در فردی با سابقه سنگ صفرا: بروز درد پس از مصرف الکل یا در فردی که سابقه سنگ صفرا دارد از نظر بالینی بسیار مهم است. این وضعیت به‌شدت احتمال التهاب لوزالمعده حاد را مطرح می‌کند و نیاز به ارزیابی اورژانسی دارد.

شایع‌ترین علت‌های پانکراتیت، چه حاد و چه مزمن، سنگ صفرا و مصرف زیاد الکل است. بیماری‌های ارثی لوزالمعده و بعضی داروها هم از علت‌های شایع هستند. سیگار کشیدن و بالا بودن کلسیم خون هم خطر را بیشتر می‌کنند. گاهی هم با وجود همه بررسی‌ها، علتی پیدا نمی‌شود.

سنگ کیسه صفرا

سنگ صفرا یکی از شایع‌ترین دلایل ابتلا به التهاب لوزالمعده حاد محسوب می‌شود. زمانی که سنگ از کیسه صفرا خارج شده و مسیر خروج ترشحات آنزیمی لوزالمعده به روده را مسدود می‌کند فشار و التهاب شدیدی در غده ایجاد می‌شود. این وضعیت معمولاً با دردهای ناگهانی تیز و بسیار شدید در قسمت فوقانی شکم بروز می‌کند. تشخیص به‌موقع این سنگ‌ها و درمان سریع آن‌ها بهترین راه برای پیشگیری از تخریب بافت لوزالمعده و عود مجدد بیماری در آینده است.

مصرف الکل و سیگار

مصرف مداوم و بیش از حد الکل یکی از عوامل اصلی و شناخته‌شده التهاب لوزالمعده است. الکل با تغییر در ساختار سلول‌های لوزالمعده و آسیب مستقیم به بافت‌های آن باعث فعال شدن غیرطبیعی آنزیم‌ها در درون غده می‌شود. این فرآیند می‌تواند هم منجر به التهاب لوزالمعده حاد و هم نوع مزمن شود که به مرور زمان باعث از بین رفتن عملکرد غده می‌گردد. کنار گذاشتن الکل و سیگار مهم‌ترین اقدام برای توقف آسیب بیشتر و کمک به روند بهبودی و ترمیم پانکراس محسوب می‌شود.

چربی خون بالا

افزایش بیش از حد تری‌گلیسرید در خون یکی از علل مهم و قابل‌کنترل التهاب لوزالمعده است. زمانی که سطح این چربی به مقادیر بسیار بالا می‌رسد می‌تواند موجب انسداد عروق ریز لوزالمعده و ایجاد واکنش التهابی شدید شود. این وضعیت اغلب در افرادی دیده می‌شود که از اختلالات متابولیک رنج می‌برند یا سبک زندگی کم‌تحرکی دارند. کنترل چربی خون با رژیم غذایی و درمانی که پزشک تعیین می‌کند، به کاهش این خطر کمک می‌کند.

برخی داروها

استفاده از برخی داروهای خاص اگرچه به‌ندرت اما می‌تواند باعث تحریک و التهاب در لوزالمعده شود. واکنش‌های دارویی معمولاً غیرقابل پیش‌بینی هستند و ممکن است پس از شروع یک دوره درمان جدید ظاهر شوند. اگر فردی پس از مصرف یک داروی خاص دچار دردهای شکمی مبهم یا شدید شد باید بلافاصله این موضوع را با پزشک در میان بگذارد. هیچ‌گاه داروهای خود را بدون نظر پزشک قطع نکنید اما همیشه لیست داروها را برای بررسی دقیق‌تر به متخصص گوارش نشان دهید.

عفونت‌ها و التهاب‌های دیگر

گاهی التهاب لوزالمعده به دنبال بعضی عفونت‌ها، مثل عفونت‌های ویروسی یا انگلی، ایجاد می‌شود. در این شرایط التهاب لوزالمعده در واقع یک واکنش جانبی به بیماری اصلی است که بدن درگیر آن شده است. این موارد اگرچه در مقایسه با سنگ صفرا کمتر شایع هستند اما به هیچ وجه نباید نادیده گرفته شوند. تشخیص صحیح علت عفونی به پزشک کمک می‌کند تا با درمان بیماری زمینه‌ای التهاب پانکراس را نیز مدیریت و از وخیم‌تر شدن وضعیت جلوگیری کند.

ضربه به شکم یا جراحی

وارد شدن ضربات فیزیکی مستقیم به ناحیه شکم مانند سوانح رانندگی یا افتادن از ارتفاع می‌تواند باعث آسیب جدی به بافت لوزالمعده شود. علاوه بر این گاهی اوقات مداخلات پزشکی یا جراحی‌های پیچیده در ناحیه شکمی نیز ممکن است به طور ناخواسته باعث التهاب پانکراس گردند. این نوع از التهاب نیازمند مراقبت‌های دقیق بیمارستانی و پایش مداوم است تا از بروز عفونت یا نکروز (مرگ بافت) جلوگیری شود. تشخیص سریع پس از تروما نقش حیاتی در بقای بافت دارد.

علت‌های ارثی یا خودایمنی

در برخی افراد مشکلات ژنتیکی یا اختلالات خودایمنی باعث می‌شود بدن به‌اشتباه به بافت‌های سالم لوزالمعده حمله کند. این نوع التهاب لوزالمعده معمولاً بدون علت بیرونی واضح و در سنین مختلف بروز می‌کند و می‌تواند حالت مزمن و تکرارشونده داشته باشد. بررسی‌های دقیق تخصصی برای شناسایی این زمینه‌های ارثی اهمیت زیادی دارد. درمان در این بیماران پیچیده‌تر بوده و اغلب نیازمند تیم پزشکی برای کنترل پاسخ‌های ایمنی بدن و کاهش علائم التهابی در بلندمدت است.

پزشک برای تشخیص پانکراتیت و پیدا کردن علت آن از شرح حال، معاینه و آزمایش‌ها کمک می‌گیرد:
شرح حال و معاینه بالینی: پزشک درباره شدت و محل درد، مصرف الکل، داروها و سابقه سنگ صفرا سؤال می‌کند و شکم را معاینه می‌کند.
آزمایش خون: بالا بودن آنزیم‌های آمیلاز و لیپاز نشانه مهم پانکراتیت است. آزمایش خون همچنین قند خون، چربی خون و نشانه‌های عفونت یا التهاب مجاری صفراوی را بررسی می‌کند.
سونوگرافی شکم: سونوگرافی بدون درد و بدون اشعه است و برای پیدا کردن سنگ صفرا کاربرد دارد. گاهی گاز روده جلوی دید خوب لوزالمعده را می‌گیرد. برای پیدا کردن مرکز از صفحه نوبت سونوگرافی شکم و لگن استفاده کنید.
سی‌تی‌اسکن: سی تی اسکن تصویر لوزالمعده، کیسه صفرا و مجاری صفراوی را نشان می‌دهد و به دیدن پانکراتیت و عوارض آن (مثل جمع شدن مایع یا آسیب بافت) کمک می‌کند. صفحه نوبت سی تی اسکن مراکز را نشان می‌دهد.
ام آر آی: در بعضی موارد، مثلاً برای بررسی دقیق‌تر مجاری صفراوی و لوزالمعده، پزشک ام آر آی را درخواست می‌کند.
پیدا کردن علت زمینه‌ای: تشخیص فقط نام بیماری نیست؛ پیدا کردن علت (مثل سنگ صفرا یا چربی خون بالا) به درمان درست و جلوگیری از تکرار کمک می‌کند.

افراد مبتلا به سنگ کیسه صفرا یا کسانی که در خانواده سابقه سنگ صفرا دارند
مصرف‌کنندگان زیاد الکل
افراد سیگاری
افراد چاق و افراد مبتلا به دیابت
افراد با چربی خون (تری‌گلیسرید) بالا
کسانی که داروهای خاص مصرف می‌کنند (فقط با نظر پزشک دارو را تغییر دهید)
افراد با سابقه خانوادگی پانکراتیت یا بیماری‌های ارثی پانکراس
بیماران مبتلا به بیماری خودایمنی لوزالمعده
برای کمتر کردن خطر: وزن سالم و رژیم متعادل (کم‌چرب، با سبزی و میوه)، کنار گذاشتن الکل و سیگار، و نوشیدن آب کافی کمک می‌کند.

پانکراتیت یعنی التهاب لوزالمعده و می‌تواند حاد (ناگهانی) یا مزمن (طولانی‌مدت) باشد. شایع‌ترین علت‌های آن سنگ صفرا و مصرف زیاد الکل است و چربی خون بالا، بعضی داروها، بیماری‌های ارثی و ضربه هم می‌توانند باعث آن شوند.
اگر درد شکم شدید باشد، به پشت بزند، یا با استفراغ مکرر، تب بالا، زردی یا ضعف شدید همراه شود، آن را جدی بگیرید و سریع به اورژانس بروید. تأخیر در درمان ممکن است به کم‌آبی، عفونت، مشکلات تنفسی یا نارسایی کلیه برسد.
تشخیص با آزمایش خون و تصویربرداری انجام می‌شود. در حالت اورژانسی مستقیم به اورژانس بروید؛ نوبت تصویربرداری برای بررسی‌هایی است که پزشک بعداً درخواست می‌کند. اگر دنبال تفسیر جواب هستید، از تفسیر آنلاین تصاویر پزشکی کمک بگیرید.

منابع
mayoclinic.org
my.clevelandclinic.org
niddk.nih.gov