سی تی اسکن کلیه چیست و چه زمانی لازم می‌شود؟

سی تی اسکن کلیه یک روش تصویربرداری است که با اشعه ایکس و کامپیوتر، تصاویر مقطعی (برش‌به‌برش) از کلیه‌ها می‌سازد. این تصاویر جزئیات بیشتری از عکس ساده نشان می‌دهند.
در این بررسی معمولاً علاوه بر کلیه‌ها، حالب‌ها (لوله‌هایی که ادرار را از کلیه به مثانه می‌برند)، مثانه و بافت‌های اطراف هم دیده می‌شوند.
سی تی اسکن کلیه ممکن است بدون تزریق یا با تزریق ماده حاجب انجام شود. نوع آن را پزشک بر اساس سؤالی که دارد انتخاب می‌کند.
اگر پزشک برای شما سی تی اسکن کلیه نوشته، از صفحه نوبت سی تی اسکن کلیه مرکز مناسب را پیدا کنید.

پزشک ممکن است در این شرایط سی تی اسکن کلیه را درخواست کند:

سنگ کلیه و مجاری ادراری

سی تی اسکن اندازه و محل سنگ را نشان می‌دهد و مشخص می‌کند سنگ راه ادرار را بسته است یا نه. جزئیات آن را در بخش «تشخیص سنگ کلیه با سی تی اسکن» آورده‌ایم.

خون در ادرار

برای پیدا کردن علت خون در ادرار، سی تی اسکن یکی از بررسی‌های رایج است.

عفونت کلیه

سی تی اسکن می‌تواند عفونت کلیه و عوارض آن، مثل جمع شدن چرک (آبسه)، را نشان دهد. اگر علائمی مثل سوزش ادرار دارید، مقاله عفونت مثانه چیست و چه علائمی دارد؟ را هم بخوانید.

انسداد و تورم کلیه

اگر مسیر ادرار بسته شود، کلیه ممکن است متورم شود (هیدرونفروز). سی تی اسکن محل و علت انسداد را نشان می‌دهد.

کیست و توده کلیه

کیست‌های کلیه، بیماری کلیه پلی‌کیستیک و توده‌ها یا تومورهای کلیه با سی تی اسکن بررسی می‌شوند.

آسیب کلیه بعد از تصادف یا ضربه

سی تی اسکن به‌سرعت آسیب کلیه‌ها و سایر عضوهای شکم را نشان می‌دهد.

ناهنجاری‌های مادرزادی

برای بررسی ناهنجاری‌های مادرزادی کلیه‌ها و رگ‌های آن‌ها.

پیگیری درمان و هدایت نمونه‌برداری

سی تی اسکن برای دیدن نتیجه درمان به کار می‌رود. پزشک همچنین ممکن است با کمک آن سوزن نمونه‌برداری یا لوله تخلیه آبسه را دقیق در جای خود قرار دهد.
برای بعضی افراد روش دیگری مناسب‌تر است. مثلاً در دوران بارداری و در کودکان، برای بررسی سنگ کلیه معمولاً سونوگرافی انجام می‌شود. برای بعضی مشکلات کلیه هم ام آر آی ممکن است بهتر باشد. انتخاب روش با پزشک است.

آمادگی سی تی اسکن کلیه به این بستگی دارد که با تزریق ماده حاجب انجام شود یا بدون آن.

با تزریق یا بدون تزریق؟

برای بررسی سنگ کلیه، سی تی اسکن بدون ماده حاجب رایج‌تر است. برای بررسی توده‌ها، عفونت یا رگ‌ها، پزشک ممکن است سی تی اسکن با تزریق بخواهد. ماده حاجب تزریقی معمولاً ید دارد و باعث می‌شود کلیه‌ها، رگ‌ها و بافت‌ها در تصویر واضح‌تر دیده شوند.
نوع اسکن روی نسخه نوشته می‌شود. موقع گرفتن نوبت، همان را دقیق به مرکز بگویید.

آمادگی سی تی اسکن کلیه بدون تزریق

معمولاً آمادگی زیادی ندارد. فقط دستورهای مرکز را انجام دهید و چیزهای فلزی مثل زیورآلات، گیره مو و لباس زیپ‌دار را کنار بگذارید.

آمادگی سی تی اسکن کلیه با تزریق

معمولاً از شما می‌خواهند چند ساعت قبل از اسکن چیزی نخورید و ننوشید؛ اغلب ۴ تا ۶ ساعت. زمان دقیق را مرکز می‌گوید.
ممکن است قبل از تزریق، آزمایش خون برای بررسی کارکرد کلیه بخواهند.
اگر قبلاً به ماده حاجب واکنش داشته‌اید، بگویید. شاید پزشک قبل از اسکن برایتان دارو تجویز کند.
اگر داروی دیابت متفورمین مصرف می‌کنید، به پزشک بگویید. شاید لازم باشد مدتی آن را قطع کنید؛ این تصمیم با پزشک است.

این موارد را به مرکز بگویید

بارداری یا احتمال بارداری، و شیردهی
بیماری کلیه، دیابت، آسم یا مشکلات تیروئید
حساسیت‌ها و داروهایی که مصرف می‌کنید
ترس از فضای بسته؛ پزشک ممکن است داروی آرام‌بخش بدهد
راهنمای کامل‌تر را در مقاله آمادگی سی تی اسکن با تزریق و بدون تزریق بخوانید. برای مراقبت‌های بعد از تزریق هم مطلب مدت زمان دفع ماده حاجب چقدر است؟ را ببینید.

هنگام اسکن

روی تخت باریکی دراز می‌کشید؛ معمولاً به پشت و با دست‌های بالای سر. تخت آرام وارد دستگاه حلقه‌ای‌شکل می‌شود و منبع اشعه ایکس دور بدن شما می‌چرخد. صدای دستگاه کم است.
کارشناس رادیولوژی دستگاه را از اتاق دیگری کنترل می‌کند، اما صدای شما را می‌شنود و با شما حرف می‌زند. ممکن است از شما بخواهد چند ثانیه نفستان را نگه دارید. تا جای ممکن بی‌حرکت بمانید؛ حرکت تصویر را تار می‌کند.

اگر ماده حاجب تزریق شود

ماده حاجب از راه رگ دست تزریق می‌شود. ممکن است برای چند لحظه احساس گرما، طعم فلزی در دهان یا حسی شبیه ادرار کردن داشته باشید. این حس‌ها طبیعی هستند و زود از بین می‌روند.

چقدر طول می‌کشد؟

خود اسکن معمولاً فقط چند دقیقه طول می‌کشد. با آماده شدن و تزریق، کل کار اغلب ۱۰ تا ۲۰ دقیقه است. اگر ماده حاجب گرفته باشید، ممکن است از شما بخواهند تا ۳۰ دقیقه در مرکز بمانید تا مطمئن شوند واکنشی ندارید.

بعد از اسکن

معمولاً می‌توانید بلافاصله به کارهای روزمره و غذای معمول برگردید. اگر ماده حاجب گرفته‌اید، ممکن است توصیه کنند آب بیشتری بنوشید؛ به‌خصوص اگر دیابت یا بیماری کلیه دارید. ماده حاجب تزریقی معمولاً ظرف ۲۴ ساعت با ادرار خارج می‌شود.

سی تی اسکن کلیه برای پزشک و بیمار مزیت‌های مهمی دارد:
سریع، بدون درد، بدون برش و دقیق است.
استخوان، بافت نرم و رگ‌ها را هم‌زمان و با جزئیاتی بیشتر از عکس ساده نشان می‌دهد.
در شرایط اورژانسی، مثل تصادف، آسیب‌ها و خونریزی داخلی را آن‌قدر سریع نشان می‌دهد که به نجات جان بیمار کمک می‌کند.
یکی از سریع‌ترین روش‌ها برای پیدا کردن سنگ کلیه است.
برخلاف ام آر آی، داشتن وسیله پزشکی کاشته‌شده در بدن (مثل ضربان‌ساز) مانع انجام سی تی اسکن نیست.
چون کوتاه‌تر است و به حرکت بیمار حساسیت کمتری دارد، بیشتر افراد آن را راحت‌تر از ام آر آی تحمل می‌کنند.
یک تشخیص دقیق، گاهی نیاز به روش‌های تهاجمی‌تر را از بین می‌برد و درمان را سریع‌تر می‌کند.

سی تی اسکن کلیه روشی رایج و ایمن است، اما مثل هر بررسی پزشکی چند نکته دارد:

اشعه ایکس

سی تی اسکن اشعه بیشتری از عکس ساده دارد. انجام تعداد زیادی سی تی اسکن در طول سال‌ها ممکن است خطر سرطان را کمی بیشتر کند، اما خطر یک اسکن کم است. پزشک فقط وقتی سی تی اسکن را درخواست می‌کند که فایده آن از این خطر بیشتر باشد. دستگاه‌های جدید هم امکان کاهش اشعه دارند. کودکان به اشعه حساس‌ترند و سی تی اسکن آن‌ها با تنظیمات کم‌دوز انجام می‌شود.

حساسیت به ماده حاجب

بعضی افراد به ماده حاجب ید‌دار واکنش نشان می‌دهند؛ مثل تهوع، عطسه، خارش یا کهیر. واکنش شدید بسیار نادر است و مراکز رادیولوژی برای رسیدگی به آن آماده‌اند. اگر هنگام اسکن تنفستان سخت شد، فوراً به کارشناس بگویید. گاهی چند ساعت تا چند روز بعد، بثورات پوستی خفیف ظاهر می‌شود؛ اگر شدید بود به پزشک مراجعه کنید.

اثر ماده حاجب بر کلیه

در کسانی که بیماری شدید کلیه دارند، ماده حاجب تزریقی ممکن است کارکرد کلیه را بدتر کند. برای همین قبل از تزریق درباره بیماری کلیه از شما می‌پرسند و گاهی آزمایش خون می‌خواهند.

سی تی اسکن کلیه در بارداری

اگر باردارید یا احتمال بارداری می‌دهید، حتماً قبل از اسکن بگویید. در سی تی اسکن شکم و لگن ممکن است خطر بسیار کمی برای جنین وجود داشته باشد. برای همین در بارداری، اگر سونوگرافی یا ام آر آی جواب سؤال پزشک را بدهد، این روش‌ها ترجیح داده می‌شوند. اما اگر سی تی اسکن برای تشخیص یک بیماری جدی یا فوری لازم است، از ترس اشعه آن را رد نکنید. سلامت مادر مهم‌ترین عامل برای سلامت جنین است.

شیردهی

مقدار ماده حاجبی که از راه شیر به نوزاد می‌رسد بسیار کم است. اگر نگرانی دارید، با رادیولوژیست یا پزشک خود مشورت کنید.

تصاویر سی تی اسکن را رادیولوژیست بررسی می‌کند و گزارش آن را برای پزشکی که اسکن را درخواست کرده می‌فرستد.
در گزارش معمولاً اندازه، شکل و ظاهر کلیه‌ها، وجود سنگ و محل آن، انسداد مسیر ادرار، کیست یا توده توضیح داده می‌شود. اگر ماده حاجب تزریق شده باشد، نحوه پخش آن در بافت‌ها هم بررسی می‌شود که به تشخیص عفونت‌ها و توده‌ها کمک می‌کند.
جواب طبیعی یعنی کلیه‌ها و عضوهای بررسی‌شده ظاهر طبیعی دارند. یافته‌های غیرطبیعی می‌تواند شامل این موارد باشد:
سنگ کلیه یا حالب
انسداد مسیر ادرار و تورم کلیه (هیدرونفروز)
عفونت کلیه
کیست، بیماری کلیه پلی‌کیستیک یا توده
آسیب کلیه یا حالب
معنی هر یافته به علائم و شرایط شما بستگی دارد. جواب را با پزشک معالج بررسی کنید؛ گاهی برای تکمیل تشخیص، آزمایش یا تصویربرداری دیگری لازم می‌شود.
زمان آماده شدن جواب بسته به مرکز و فوری بودن بررسی فرق دارد؛ از مرکز بپرسید. برای آشنایی با اصطلاحات گزارش، مطلب چگونه جواب سی تی اسکن شکم و لگن خود را بخوانیم؟ را ببینید.

سی تی اسکن یکی از دقیق‌ترین و سریع‌ترین روش‌ها برای پیدا کردن سنگ کلیه است. برای این کار معمولاً سی تی اسکن بدون ماده حاجب انجام می‌شود.

سی تی اسکن درباره سنگ چه چیزهایی نشان می‌دهد؟

اندازه سنگ
محل سنگ در کلیه، حالب یا مثانه
اینکه سنگ راه ادرار را بسته است یا نه
تورم کلیه یا نشانه‌های دیگر ناشی از انسداد
گاهی مشکلی که باعث تشکیل سنگ شده است

چه زمانی سی تی اسکن برای سنگ کلیه انجام می‌شود؟

پزشک معمولاً سنگ کلیه را از روی علائم حدس می‌زند؛ مثل درد شدید پهلو یا کمر که ممکن است به کشاله ران برسد، تهوع، تب یا ادرار کدر. اگر درد شدید باشد، بزرگسالان معمولاً برای سی تی اسکن فرستاده می‌شوند. در بارداری و در کودکان معمولاً سونوگرافی انجام می‌شود.
عکس ساده شکم هم ممکن است سنگ را نشان دهد، اما همه سنگ‌ها در آن دیده نمی‌شوند.

نوع سنگ چطور مشخص می‌شود؟

جنس سنگ معمولاً با آزمایش ادرار و خون و بررسی سنگی که دفع شده مشخص می‌شود. گاهی از شما می‌خواهند سنگ را بعد از دفع جمع کنید تا آزمایش شود.
اندازه و محل سنگ به پزشک کمک می‌کند درباره درمان تصمیم بگیرد. اگر تب و لرز همراه درد دارید، فوراً به پزشک مراجعه کنید.
سونوگرافی هم یکی از روش‌های بررسی سنگ کلیه است. برای آشنایی با آن، مقاله تشخیص سنگ کلیه با سونوگرافی را بخوانید.

سی تی اسکن کلیه روشی سریع و دقیق برای بررسی سنگ کلیه، خون در ادرار، عفونت، انسداد، کیست و توده‌های کلیه است. اینکه با تزریق انجام شود یا بدون تزریق را پزشک تعیین می‌کند و آمادگی شما به همین بستگی دارد.
قبل از اسکن، بارداری، بیماری کلیه، دیابت و سابقه حساسیت به ماده حاجب را به مرکز بگویید. موقع رزرو نوبت، نوع اسکن را همان‌طور که روی نسخه نوشته شده اعلام کنید.


منبع:
NIDDK
RadiologyInfo - CT Abdomen and Pelvis
RadiologyInfo - Contrast Materials
RadiologyInfo - CT During Pregnancy
MedlinePlus
NHS
اعتبار تصاویر:
Tomáš Vendiš, CC BY-SA 3.0
Mikael Häggström, CC0
James Heilman, CC BY-SA 3.0