عکس OPG دندان چیست و چگونه انجام می‌شود؟

عکس OPG دندان چیست و چه زمانی لازم است؟ اگر دندانپزشک برایتان پانورکس نوشته و نمی‌دانید این عکس با رادیوگرافی معمولی دندان چه فرقی دارد، این راهنما را بخوانید.

عکس OPG یا ارتوپانتوموگرام (Orthopantomogram) یک رادیوگرافی پانورامیک دو‌بعدی از کل دهان است. در فارسی معمولاً به آن پانورکس، رادیوگرافی پانورامیک دندان یا همان عکس OPG می‌گویند.

برخلاف عکس‌های داخل‌دهانی که فیلم یا سنسور داخل دهان قرار می‌گیرد، در OPG منبع اشعه ایکس و گیرنده تصویر بیرون دهان هستند. دستگاه دور سر شما نیم‌دایره می‌چرخد و یک تصویر صاف از ساختار منحنی فک می‌سازد؛ چیزی شبیه نقشه دوبعدی از یک نعل اسب.

در یک کلیشه معمولاً این‌ها دیده می‌شود:
- تمام دندان‌های فک بالا و پایین، از جمله دندان‌های نهفته
- استخوان فک بالا و پایین
- ریشه‌های دندان و فضای اطراف ریشه
- مفصل گیجگاهی‌فکی (TMJ) در دو طرف
- بخشی از سینوس‌های فک بالا

دندانپزشک و جراح فک با این عکس نمای کلی دهان را می‌بینند؛ نه جزئیات ریز هر دندان. به همین دلیل OPG معمولاً اولین تصویربرداری است، نه آخرین.

موارد شایعی که در گزارش یا روی کلیشه بررسی می‌شود عبارت‌اند از:
- موقعیت دندان عقل و دندان‌های نهفته
- کیست یا ضایعه استخوانی فک
- کاهش ارتفاع استخوان در بیماری پیشرفته لثه
- شکستگی فک بعد از ضربه
- فضای کافی برای ایمپلنت یا پروتز، در حد یک ارزیابی اولیه
- ناهنجاری کلی رویش دندان‌ها قبل از ارتودنسی
- نمای کلی مفصل فک و سینوس فک بالا

دندانپزشک عمومی، متخصص ارتودنسی، جراح فک و صورت و متخصص ایمپلنت قبل از تشخیص یا شروع درمان اغلب همین عکس را می‌نویسند.

دندان عقل و دندان نهفته:
شایع‌ترین دلیل گرفتن OPG بررسی دندان عقل است؛ اینکه روییده، نیمه‌نهفته یا کاملاً نهفته است و آیا به دندان مجاور یا عصب فک نزدیک شده یا نه.

برنامه‌ریزی ایمپلنت و پروتز:
برای ایمپلنت، OPG دید کلی از استخوان باقی‌مانده و موقعیت ریشه‌ها می‌دهد. اگر پزشک به اندازه‌گیری سه‌بعدی ارتفاع و ضخامت استخوان نیاز داشته باشد، معمولاً بعد از آن سی‌تی دندان یا CBCT می‌نویسد.

ارتودنسی:
قبل از براکت یا پلاک، پانورکس کمک می‌کند جوانه‌های دندان دائمی، دندان‌های غایب یا اضافه و مسیر رویش دیده شود. سفالومتری اغلب کنار همین عکس درخواست می‌شود.

ضربه، عفونت و ضایعات فک:
بعد از تصادف یا ضربه به صورت، یا وقتی تورم و درد منتشر در فک هست، OPG برای پیدا کردن شکستگی، عفونت وسیع اطراف ریشه یا کیست استخوانی کاربرد دارد.

بیماری لثه و مفصل فک:
در درگیری پیشرفته پریودنتال، کاهش استخوان اطراف دندان‌ها روی پانورکس دیده می‌شود. برای مفصل فک هم نمای کلی می‌دهد، اما اختلال دقیق TMJ گاهی به تصویربرداری تکمیلی نیاز دارد.

روند کار در بیشتر مراکز تصویربرداری شبیه هم است و معمولاً کمتر از چند دقیقه طول می‌کشد.

۱. کارشناس رادیولوژی روند را توضیح می‌دهد و در صورت نیاز پیش‌بند سربی می‌گذارد.
۲. زیورآلات، عینک، گیره مو، سمعک و هر فلز ناحیه سر و گردن را درمی‌آورید. دندان مصنوعی متحرک را هم معمولاً باید خارج کنید.
۳. مقابل دستگاه می‌ایستید یا می‌نشینید. دستگاه برای ویلچر هم قابل تنظیم است.
۴. چانه، پیشانی و کناره‌های سر روی تکیه‌گاه ثابت می‌شود. یک قطعه دهانی (bite-block) بین دندان‌ها قرار می‌گیرد تا فک در موقعیت درست باشد.
۵. از شما خواسته می‌شود زبان را به سقف دهان بچسبانید، لب‌ها را ببندید و تا پایان چرخش کاملاً بی‌حرکت بمانید.
۶. بازوی دستگاه حدود ۱۲ تا ۲۰ ثانیه دور سر می‌چرخد و تصویر ثبت می‌شود.

عکس درد ندارد. برای کسانی که رفلکس تهوع شدید دارند معمولاً راحت‌تر از عکس داخل‌دهانی است، چون چیزی داخل حلق نمی‌رود.

آمادگی خاصی لازم نیست. ناشتا بودن لازم نیست و داروها را طبق روال ادامه بدهید، مگر پزشک چیز دیگری گفته باشد.

قبل از مراجعه این‌ها را کنار بگذارید یا همراه نیاورید:
- گوشواره، گردنبند، پیرسینگ صورت
- عینک و گیره فلزی مو
- سمعک و اشیای فلزی جیب یا یقه

اگر احتمال بارداری هست، همان ابتدا به کارشناس بگویید. مدارک دندانی قبلی و نسخه پزشک را همراه داشته باشید.

خود تصویربرداری معمولاً ۱۲ تا ۲۰ ثانیه است. از ورود تا گرفتن کلیشه اغلب کمتر از ۱۰ دقیقه طول می‌کشد. درد، تزریق و ماده حاجب ندارد. بعد از عکس می‌توانید همان روز به کار و غذای عادی برگردید. اشعه در بدن باقی نمی‌ماند.

OPG از اشعه ایکس یونیزان استفاده می‌کند، اما دوز آن پایین است. طبق منابع رادیولوژی، دوز موثر تقریبی یک پانورکس حدود ۰٫۰۲۵ میلی‌سیورت است؛ چیزی در حد چند روز تابش زمینه طبیعی. این مقدار از سی‌تی معمولی و حتی از بسیاری از CBCTها کمتر است، هرچند از یک عکس تک‌دندانی داخل‌دهانی بیشتر است.

اگر باردار هستید یا ممکن است باردار باشید، حتماً اطلاع دهید. خیلی از تصویربرداری‌ها در بارداری به تعویق می‌افتند تا جنین در معرض اشعه نباشد. اگر عکس واقعاً لازم باشد، مرکز با پوشش محافظ و تنظیم دوز احتیاط می‌کند. تصمیم نهایی با پزشک معالج است، نه با خودآزمایی در اینترنت.

برای کودکان هم OPG قابل انجام است، چون فیلم داخل دهان نمی‌رود و معمولاً تحملش ساده‌تر است.

- عکس پری‌اپیکال یا تک‌دندانی: جزئیات بالا از یک یا دو دندان، مناسب پوسیدگی و عصب‌کشی؛ نمای کلی نمی‌دهد.
- OPG یا پانورکس: نمای کامل دو فک در یک تصویر دوبعدی، با جزئیات متوسط و دوز پایین.
- CBCT یا سی‌تی دندان: تصویر سه‌بعدی با جزئیات بالا برای ایمپلنت، دندان نهفته پیچیده و جراحی؛ دوز بیشتر از OPG.
- سفالومتری: نمای نیم‌رخ جمجمه برای ارتودنسی، اغلب همراه پانورکس.

قاعده ساده: OPG برای نگاه کلی، CBCT برای اندازه‌گیری و جزئیات سه‌بعدی. اگر پزشک هر دو را نوشته، معمولاً اول پانورکس گرفته می‌شود.

OPG یک تصویر دوبعدی از ساختاری سه‌بعدی است؛ پس محدودیت دارد:
- پوسیدگی‌های کوچک و تَرک ریز دندان ممکن است دیده نشود.
- هم‌پوشانی دندان‌ها و سایه بافت نرم می‌تواند تصویر را گمراه‌کننده کند.
- حرکت سر در حین چرخش باعث تصویر مخدوش و نیاز به تکرار می‌شود.
- برای اندازه‌گیری دقیق استخوان قبل از ایمپلنت به تنهایی کافی نیست.

جواب و تفسیر کلیشه را دندانپزشک یا رادیولوژیست کنار معاینه بالینی و شرح حال شما می‌خواند. تشخیص را از روی عکس و جست‌وجوی اینترنتی برای خودتان نگذارید.

برای نوبت‌گیری آنلاین OPG و سایر خدمات تصویربرداری در مراکز نزدیک خود می‌توانید از ایران نوبت استفاده کنید.