علائم کم کاری تیروئید چیست؟ نشانه های تیروئید کم کار در زنان و مردان

تیروئید غده کوچک پروانه‌ای‌شکلی در جلوی گردن است. هورمون‌های این غده روی سوخت‌وساز بدن اثر می‌گذارند؛ یعنی روی اینکه بدن انرژی را چطور مصرف می‌کند و قلب، مغز، پوست و بسیاری از اعضای دیگر چطور کار می‌کنند.
در کم کاری تیروئید (هیپوتیروئیدی)، این غده به اندازه کافی هورمون نمی‌سازد و خیلی از کارهای بدن کند می‌شود.
علائم کم کاری تیروئید معمولاً آهسته و گاهی طی چند سال پیدا می‌شوند. خیلی از آن‌ها، مثل خستگی یا اضافه وزن، دلیل‌های دیگری هم دارند. برای همین فقط از روی علائم نمی‌شود گفت تیروئید کم‌کار است یا نه؛ تشخیص با آزمایش خون است.
کم کاری تیروئید در زنان بیشتر از مردان دیده می‌شود. در ادامه، علائم را جداگانه در زنان، مردان، کودکان و نوزادان توضیح داده‌ایم.

اگر تیروئید شما کم‌کار باشد، ممکن است یک یا چند مورد از این علائم را داشته باشید:
خستگی و بی‌حالی: احساس خستگی، حتی بعد از خواب کافی، یکی از شکایت‌های رایج است.
افزایش وزن: وقتی سوخت‌وساز بدن کند می‌شود، ممکن است وزنتان بالا برود.
سرمایی شدن: بیشتر از اطرافیانتان سردتان می‌شود.
پوست خشک و موهای نازک: پوست خشک و زبر می‌شود و موها خشک و کم‌پشت می‌شوند.
درد عضلات و مفاصل: گاهی با مشکلات دیگر عضلانی و مفصلی اشتباه گرفته می‌شود.
یبوست: کار روده کندتر می‌شود.
تغییر خلق و حافظه: احساس افسردگی، فراموشی یا سخت شدن تمرکز.
کند شدن ضربان قلب.
این علائم اختصاصی نیستند و ممکن است دلیل دیگری داشته باشند. اگر چند مورد از آن‌ها را با هم دارید یا مدتی طول کشیده، با پزشک مشورت کنید تا درباره آزمایش تیروئید تصمیم بگیرد.

کم کاری تیروئید در زنان شایع‌تر است؛ به‌خصوص بعد از بارداری و در سال‌های بعد از یائسگی. علائم کلی همان‌هایی است که گفتیم، اما چند نشانه به دوره‌های خاص زندگی زنان مربوط می‌شود.

قاعدگی و باروری

کم کاری تیروئید می‌تواند قاعدگی را سنگین یا نامنظم کند و گاهی باعث قطع آن شود. ممکن است تخمک‌گذاری را هم مختل کند و باردار شدن را سخت‌تر کند. اگر برای بارداری اقدام کرده‌اید و موفق نشده‌اید، بررسی تیروئید را با پزشک در میان بگذارید.

بارداری

هورمون تیروئید برای رشد مغز جنین مهم است. کم کاری تیروئیدی که درمان نشود، ممکن است برای مادر و جنین مشکل ایجاد کند؛ مثل فشار خون بالای بارداری (پره‌اکلامپسی)، کم‌خونی، سقط و وزن کم نوزاد هنگام تولد.
اگر قرص تیروئید مصرف می‌کنید و باردار شدید، همان موقع به پزشک خبر بدهید؛ معمولاً مقدار دارو در بارداری باید دوباره تنظیم شود.

بعد از زایمان و دوران شیردهی

بعضی زنان در ماه‌های بعد از زایمان دچار التهاب تیروئید (تیروئیدیت پس از زایمان) می‌شوند. در این حالت ممکن است اول علائم پرکاری و بعد علائم کم کاری تیروئید پیدا شود.
خستگی، بی‌حوصلگی و غمگینی در این دوره به‌راحتی با خستگی‌های نوزادداری یا افسردگی پس از زایمان اشتباه گرفته می‌شود. اگر این حال ادامه داشت، با پزشک مشورت کنید. بیشتر زنان خوب می‌شوند، اما در بعضی، کم کاری تیروئید ماندگار می‌شود.

یائسگی

علائم کم کاری تیروئید، مثل خستگی، تغییر خلق و قاعدگی نامنظم، ممکن است با علائم پیش‌یائسگی و یائسگی اشتباه گرفته شود. بیماری تیروئید بعد از یائسگی هم بیشتر دیده می‌شود. اگر در این سن چنین علائمی دارید، آزمایش تیروئید را از پزشک بپرسید.

علائم کم کاری تیروئید در مردان بیشتر همان علائم عمومی است: خستگی، سرمایی شدن، افزایش وزن، یبوست، خشکی پوست، درد عضلات و کند شدن فکر و حافظه.
کم کاری تیروئید ممکن است روی زندگی جنسی هم اثر بگذارد. کاهش میل جنسی و اختلال نعوظ در مردانی که مشکل تیروئید دارند شایع است و طبق گزارش انجمن تیروئید آمریکا، اغلب بعد از درمان و طبیعی شدن هورمون‌های تیروئید بهتر می‌شود.
این مشکلات دلیل‌های زیادی دارند؛ پس از گفتنشان به پزشک خجالت نکشید. پزشک تصمیم می‌گیرد آزمایش تیروئید یا آزمایش‌های دیگری لازم است یا نه.
کم کاری تیروئید در مردان کمتر از زنان است، اما در هر سنی ممکن است پیش بیاید.

نوزادان

بعضی نوزادان با کم کاری تیروئید به دنیا می‌آیند (کم کاری مادرزادی تیروئید). این نوزادان در روزهای اول معمولاً علامت روشنی ندارند؛ برای همین غربالگری اهمیت زیادی دارد.
در ایران، برنامه کشوری غربالگری کم کاری تیروئید نوزادان با گرفتن چند قطره خون از پاشنه پا انجام می‌شود و زمان اصلی آن روزهای سوم تا پنجم بعد از تولد است.
کم کاری تیروئید درمان‌نشده می‌تواند به رشد مغز و بدن نوزاد آسیب بزند، اما تشخیص و درمان زودهنگام جلوی این مشکلات را می‌گیرد. اگر جواب غربالگری مشکوک بود، زود به همان مرکز یا پزشک کودک مراجعه کنید تا آزمایش تأییدی انجام شود.
نشانه‌هایی که ممکن است در نوزاد دیده شود:
مشکل در شیر خوردن و وزن نگرفتن
زردی پوست و سفیدی چشم
یبوست
شل بودن عضلات و خواب‌آلودگی زیاد
گریه با صدای گرفته
بزرگ بودن زبان
بیرون‌زدگی ناف (فتق نافی)

کودکان و نوجوانان

علائم در کودکان بزرگ‌تر شبیه بزرگسالان است، اما ممکن است این‌ها هم دیده شود:
رشد کم و کوتاهی قد
دیر درآمدن دندان‌های دائمی
دیر شروع شدن بلوغ
کندی در رشد ذهنی و یادگیری
اگر چنین نشانه‌هایی در فرزندتان می‌بینید، با پزشک کودکان مشورت کنید.

بعضی علائم کم کاری تیروئید در ظاهر هم دیده می‌شوند. این نشانه‌ها معمولاً آهسته پیدا می‌شوند و بیشتر وقتی دیده می‌شوند که کم‌کاری مدتی درمان نشده باشد:
پف صورت: به‌خصوص پف دور چشم‌ها؛ گاهی پلک‌ها کمی افتاده به نظر می‌رسند. دست‌ها و پاها هم ممکن است پف کنند.
پوست خشک، زبر و رنگ‌پریده.
موهای خشک و نازک و گاهی ریزش مو.
کم‌پشت شدن ابروها.
ناخن‌های شکننده.
گرفتگی صدا.
بزرگ شدن تیروئید (گواتر): تورمی در جلوی گردن که گاهی دیده یا لمس می‌شود.
چند نشانه کمتر شناخته‌شده هم هست:
بالا رفتن کلسترول بد (LDL): اگر کلسترول شما بالاست، پزشک ممکن است تیروئید را هم بررسی کند.
کند شدن ضربان قلب.
بی‌حسی یا گزگز دست‌ها.
کم شدن تعریق.

چه زمانی فوراً به اورژانس بروید؟

کم کاری شدید و درمان‌نشده تیروئید به‌ندرت به یک وضعیت اورژانسی به نام «کمای میکزدم» می‌رسد. اگر شما یا یکی از اطرافیانتان که کم کاری تیروئید دارد دچار خواب‌آلودگی شدید، گیجی، سرد شدن شدید بدن یا مشکل در نفس کشیدن شد، فوراً به اورژانس بروید.
برای بقیه علائم، با پزشک عمومی یا متخصص غدد مشورت کنید.

کدام آزمایش‌ها برای تشخیص کم کاری تیروئید لازم است؟

تشخیص کم کاری تیروئید با آزمایش خون است. پزشک معمولاً این دو آزمایش اصلی را می‌خواهد:
TSH: هورمونی که غده هیپوفیز در مغز می‌سازد تا تیروئید را به کار بیندازد. وقتی تیروئید کم‌کار است، هیپوفیز TSH بیشتری می‌سازد. برای همین TSH بالا شایع‌ترین نشانه آزمایشگاهی کم کاری تیروئید است و معمولاً اولین آزمایشی است که درخواست می‌شود.
T4 آزاد (Free T4): هورمون اصلی تیروئید است و در کم کاری تیروئید معمولاً پایین است.
T3 چطور؟ آزمایش T3 بیشتر برای پرکاری تیروئید کاربرد دارد و برای تشخیص کم کاری کمک زیادی نمی‌کند؛ در کم کاری تیروئید ممکن است T3 طبیعی باشد.
گاهی پزشک آزمایش آنتی‌بادی‌های تیروئید (Anti-TPO) را هم می‌خواهد تا ببیند علت کم‌کاری، بیماری خودایمنی هاشیموتو است یا نه.

کم کاری تیروئید چند باشد خطرناک است؟

این سؤال را زیاد می‌پرسند، اما یک عدد ثابت برای همه وجود ندارد. هر آزمایشگاه محدوده طبیعی (محدوده مرجع) خودش را دارد که کنار جواب نوشته می‌شود و این محدوده در بارداری و سنین مختلف هم ممکن است فرق کند.
پزشک جواب TSH و T4 آزاد را کنار هم و همراه با علائم، سن، بارداری و داروهای شما تفسیر می‌کند. مثلاً اگر TSH کمی بالا باشد ولی T4 آزاد طبیعی، به آن «کم کاری خفیف» یا ساب‌کلینیکال می‌گویند. اینکه این حالت درمان لازم دارد یا فقط پیگیری، تصمیم پزشک است.
چیزی که کم کاری تیروئید را خطرناک می‌کند، بیشتر درمان نشدن آن است. کم کاری درمان‌نشده ممکن است به مرور باعث بالا رفتن کلسترول، مشکلات قلبی، گواتر، ناباروری و در موارد نادر کمای میکزدم شود.
پس به‌جای مقایسه عدد خودتان با جدول‌های اینترنتی، جواب آزمایش را به پزشک نشان دهید.

خیلی‌ها فکر می‌کنند برای تشخیص کم کاری تیروئید حتماً باید سونوگرافی بدهند، اما این‌طور نیست. سونوگرافی تیروئید کم‌کاری را تشخیص نمی‌دهد؛ تشخیص کم کاری با آزمایش خون است.
سونوگرافی تیروئید روشی بدون درد و بدون اشعه است که با امواج صوتی، تصویر تیروئید و بافت‌های اطراف آن را نشان می‌دهد و معمولاً آمادگی خاصی لازم ندارد. پزشک بیشتر در این موارد آن را درخواست می‌کند:
تیروئید بزرگ شده (گواتر) یا در گردن تورم دیده یا لمس می‌شود.
در معاینه یا تصویربرداری دیگر، گره (ندول) تیروئید پیدا شده است.
گره‌های تیروئید باید پیگیری شوند تا تغییر اندازه یا ظاهرشان دیده شود.
سوزن نمونه‌برداری (FNA) باید با راهنمایی سونوگرافی به گره برسد.
اگر جواب سونوگرافی دارید و اصطلاحات آن برایتان ناآشناست، مطلب تفسیر سونوگرافی تیروئید را بخوانید. اگر باردار هستید و گره تیروئید دارید، مقاله گره تیروئید در بارداری برایتان مفید است.
اگر پزشک برایتان سونوگرافی تیروئید نوشته است، از صفحه نوبت سونوگرافی تیروئید مرکز نزدیک خود را پیدا کنید.

نمونه‌برداری با سوزن ظریف (FNA) یعنی پزشک با سوزنی بسیار نازک، معمولاً با راهنمایی سونوگرافی، چند سلول از گره تیروئید برمی‌دارد تا در آزمایشگاه زیر میکروسکوپ بررسی شود.
FNA برای تشخیص کم کاری تیروئید انجام نمی‌شود. کاربرد اصلی آن بررسی گره‌های تیروئید است تا معلوم شود گره خوش‌خیم است یا احتمال سرطان دارد. اینکه گره شما به نمونه‌برداری نیاز دارد یا نه را پزشک بر اساس سونوگرافی و شرایط شما تعیین می‌کند.
برای آشنایی با مراحل و آمادگی، مطلب نمونه برداری تیروئید چیست و چرا انجام می شود؟ را بخوانید. فهرست مراکز هم در صفحه نوبت نمونه برداری تیروئید آمده است.

علائم کم کاری تیروئید، مثل خستگی، سرمایی شدن، افزایش وزن، یبوست و خشکی پوست، معمولاً آهسته پیدا می‌شوند و راحت با مشکلات دیگر اشتباه گرفته می‌شوند. در زنان ممکن است با تغییر قاعدگی، مشکل در بارداری یا علائمی شبیه یائسگی همراه باشد و در نوزادان با غربالگری پاشنه پا پیدا می‌شود.
تشخیص با آزمایش خون TSH و T4 آزاد است و اینکه جواب شما نگران‌کننده است یا نه را پزشک با توجه به محدوده همان آزمایشگاه و شرایط شما می‌گوید.
خبر خوب این است که کم کاری تیروئید معمولاً با قرص هورمون تیروئید که پزشک تجویز می‌کند به‌خوبی کنترل می‌شود. این درمان اغلب طولانی‌مدت است و مقدار دارو با آزمایش‌های دوره‌ای تنظیم می‌شود. دارو را بدون مشورت پزشک کم یا قطع نکنید.
اگر چند مورد از این علائم را دارید، با پزشک مشورت کنید.

منابع:
NIDDK
American Thyroid Association
NHS
my.clevelandclinic
mayoclinic
womenshealth.gov