بازی درمانی چیست؟ انواع، فواید و نمونه بازی‌های درمانی برای کودکان

"بازی یک حالت طبیعی ابراز وجود و یک شیوه ایده آل برای برقراری و ایجاد روابط با کودکان و حتی گاهی بزرگسالان است." بازی درمانی دریچه ای به اضطراب ها و خیالات مربوط به سن باز می کند و برای ارتباط، ارزیابی و درمان، به ویژه در کودکان، قدرتمند است.
در اوایل، روان درمانگران بازی را به عنوان فرصتی برای تحقق آرزوها، جذب واقعیت و تسلط بر اضطراب های رشدی تشخیص دادند اما اخیراً، تحقیقات، بازی تراپی را به عنوان ابزاری قدرتمند در درمان کودکان نیز می دانند.
به جای رویکردهای رسمی مانند تمرین مهارت ها، بازی با فرافکنی عمدی بازنمایی ذهنی کودک به واقعیت همراه می شود و در عین حال فرد آگاه است که این یک تظاهر است.
به این ترتیب، بازی درمانی به عنوان یک زبان مناسب رشد برای کار با کودکان شناخته می شود و به ارتقای رابطه بین درمانگر و مراجع به عنوان یک عامل اصلی شفابخش برای کودکانی که مشکلات و اختلالات رفتاری، رشدی و درونی را تجربه می کنند، کمک می کند.

بازی همچنین این پتانسیل را دارد که به کودکان کمک کند تا بسیاری از مهارت‌های تأییدکننده و تقویت کننده زندگی، از جمله مقابله، را بیاموزند و رشد دهند. "در بازی درمانی، بازی در ارائه دیدگاه جدیدی به خود و یا محیط، که در قلب تاب آوری به عنوان یک قدرت درمانی بازی قرار دارد، دگرگون کننده می شود"
بازی درمانی توسط متخصصین بهداشت روان دارای مجوز مانند روانشناسان و روانپزشکان انجام می شود.
یک درمانگر آموزش دیده می تواند از زمان بازی برای مشاهده و کسب بینش در مورد مشکلات کودک استفاده کند. سپس درمانگر می تواند به کودک کمک کند تا احساسات را کشف کند و با آسیب های حل نشده مقابله کند. از طریق بازی، کودکان می توانند مکانیسم های مقابله ای جدید و نحوه تغییر جهت دادن رفتارهای نامناسب را بیاموزند.
اگر قصد انجام این تکنیک را دارید به کمک ایران نوبت می توانید به لیستی از مراکز روان شناسی این خدمت را ارائه می دهند، دسترسی داشته باشید.

بازی زبان طبیعی کودک است. خیلی از بچه‌ها نمی‌توانند ترس، خشم یا غم خود را با کلمه بگویند، اما در بازی آن را نشان می‌دهند. بازی درمانی از همین راه به کودک کمک می‌کند احساسش را بشناسد و راه بهتری برای کنار آمدن با آن پیدا کند.
بعضی کودکان اول با تردید وارد جلسه می‌شوند. نگران نباشید؛ معمولاً کم‌کم به درمانگر اعتماد می‌کنند و راحت‌تر می‌شوند.
فوایدی که بازی درمانی ممکن است برای کودک شما داشته باشد:
بیان راحت‌تر احساسات و شناختن آن‌ها
کم شدن اضطراب و ترس
یاد گرفتن راه‌های تازه برای حل مسئله و کنار آمدن با مشکلات
بیشتر شدن اعتماد به نفس و احترام به خود
همدلی و احترام به دیگران
مسئولیت‌پذیری بیشتر در برابر رفتار خود
مهارت‌های اجتماعی و ارتباطی بهتر
رابطه گرم‌تر با پدر و مادر و خانواده
بازی درمانی ممکن است به رشد زبان و مهارت‌های حرکتی کودک هم کمک کند.
یادتان باشد: اگر کودک شما بیماری روانی یا جسمی تشخیص‌داده‌شده دارد، بازی درمانی جای دارو یا درمان‌های لازم دیگر را نمی‌گیرد. درمانگر ممکن است آن را تنها یا کنار درمان‌های دیگر پیشنهاد کند.

اگرچه افراد در هر سنی می توانند از بازی درمانی بهره ببرند، اما بیشتر برای کودکان استفاده می‌شود؛ مناسب بودن آن برای سن کودک شما را درمانگر تعیین می‌کند. بازی درمانی ممکن است در شرایط مختلفی مفید باشد، مانند:
تأخیر رشدی یا اختلالات یادگیری
رفتارهای مشکل ساز در مدرسه
رفتار پرخاشگرانه یا عصبانی
مسائل خانوادگی مانند طلاق، جدایی یا مرگ یکی از اعضای نزدیک خانواده
بلایای طبیعی یا حوادث آسیب زا
خشونت خانگی، سوء استفاده یا بی توجهی
اختلال نقص توجه و بیش فعالی (ADHD)
اختلال طیف اوتیسم (ASD)
اضطراب، افسردگی، اندوه
اختلالات خوردن
رفع اختلالات ادرار و دفع

گاه ممکن است کودکان چیزی را احساس کنند، اما در بسیاری از موارد، یا نمی توانند آن را به بزرگسالان بیان کنند یا بزرگسال قابل اعتمادی ندارند که آن را به او بیان کنند.
از سوی دیگر، بزرگسالان می توانند نشانه های کلامی و غیرکلامی کودک را اشتباه تعبیر کنند یا به طور کامل نادیده بگیرند. درمانگر به کودک در دنیای خود و در سطح خود می پیوندد.
کودکان از طریق بازی یاد می گیرند جهان و جایگاه خود را در آن درک کنند. اینجا جایی است که آنها آزادند تا احساسات درونی و عمیق ترین احساسات خود را به نمایش بگذارند. در بازی تراپی اسباب‌بازی‌ها می‌توانند به عنوان نماد عمل کنند و معنای بیشتری پیدا کنند
در حین بازی، کودک ممکن است کمتر تحت مراقبت قرار گیرد و تمایل بیشتری برای به اشتراک گذاشتن احساسات خود داشته باشد. اما تحت فشار نیستند آنها اجازه دارند در زمان خود و با روش ارتباطی خود این کار را انجام دهند.
بازی درمانی بسته به درمانگر و نیازهای خاص کودک متفاوت خواهد بود. برای شروع، درمانگر ممکن است بخواهد کودک را در حال بازی مشاهده کند و یا با اطرافیان کودک گفتگویی داشته باشد.
پس از یک ارزیابی کامل، درمانگر برخی از اهداف درمانی را تعیین می‌کند و برنامه‌ای برای چگونگی ادامه آن تدوین می‌کند.
بازی درمانگران به نحوه برخورد کودک با جدا شدن از والدین و اطرافیان، نحوه بازی تنها و نحوه واکنش آنها هنگام بازگشت والدین و اطرافیان توجه می کنند.
در مورد نحوه تعامل کودک با انواع مختلف اسباب بازی ها و نحوه تغییر رفتار آنها از جلسه ای به جلسه دیگر می توان چیزهای زیادی آشکار کرد. آنها ممکن است از بازی برای نشان دادن ترس ها و اضطراب ها، به عنوان یک مکانیسم تسکین دهنده، یا برای درمان و حل مشکل استفاده کنند.
بازی درمانگران از این مشاهدات به عنوان راهنمایی برای مراحل بعدی استفاده می کنند. هر کودک متفاوت است، بنابراین درمان متناسب با نیازهای فردی آنها انجام می شود.
در برخی موارد، درمانگر ممکن است والدین، خواهر و برادر یا سایر اعضای خانواده را وارد بازی درمانی کند. این به عنوان فرزند درمانی شناخته می شود. این می تواند به آموزش حل تعارض، ترویج و بهبود پویایی خانواده کمک کند.

بازی درمانی یک روش واحد نیست. درمانگر بسته به سن، مشکل و حال کودک شما یکی از این رویکردها یا ترکیبی از آن‌ها را انتخاب می‌کند. تعریف‌های زیر کلی هستند و تصمیم نهایی با درمانگر است.

بازی درمانی کودک‌محور (غیر رهنمودی)

در این روش کودک خودش اسباب‌بازی و نوع بازی را انتخاب می‌کند. درمانگر کنار او می‌نشیند، با دقت نگاه می‌کند و احساس‌های کودک را برایش بازگو می‌کند. هدف این است که کودک در فضایی امن، آزادانه خودش را نشان دهد.

بازی درمانی رهنمودی (هدایت‌شده)

در این روش درمانگر بازی یا اسباب‌بازی را انتخاب می‌کند و بازی را با هدف مشخصی پیش می‌برد؛ مثلاً تمرین کنترل خشم یا آماده شدن برای یک تغییر در زندگی کودک.

شن‌بازی (سندپلی)

کودک در یک جعبه شن با عروسک‌ها و مجسمه‌های کوچک صحنه‌ای می‌سازد. این صحنه‌ها گاهی چیزهایی را نشان می‌دهند که کودک نمی‌تواند با کلمه بگوید. درمانگر از روی صحنه‌ها با کودک صحبت می‌کند.

فلورتایم

فلورتایم یعنی «وقت روی زمین». بزرگ‌تر روی زمین کنار کودک می‌نشیند، دنبال علاقه کودک می‌رود و از دل همان بازی ارتباط و تعامل را بیشتر می‌کند. این روش بیشتر برای کودکانی استفاده می‌شود که در ارتباط و رشد اجتماعی مشکل دارند، مثل بعضی کودکان طیف اوتیسم. معمولاً به پدر و مادر هم آموزش داده می‌شود تا در خانه ادامه دهند.

تکنیک‌های رایج در جلسه

جلسه باید در فضایی برگزار شود که کودک در آن احساس امنیت کند. درمانگر ممکن است از این تکنیک‌ها استفاده کند:
قصه‌گویی و ساختن داستان
نقش‌بازی و نمایش
عروسک، فیگور، حیوانات عروسکی و ماسک
نقاشی، کاردستی و کار با خمیر
آب‌بازی و شن‌بازی
بلوک و لگو
رقص، حرکت و بازی با موسیقی
تجسم و خیال‌پردازی هدایت‌شده
طول جلسه، تعداد جلسات و فردی یا گروهی بودن درمان طبق نظر درمانگر و بسته به کودک تعیین می‌شود.

بسته به موقعیت درمانگر، یا کودک را به سمت روش‌های خاصی از بازی راهنمایی می‌کند یا به او اجازه می‌دهد خودش انتخاب کند. راه های مختلفی وجود دارد که درمانگر می تواند از بازی درمانی برای شناخت کودک و کمک به او برای مقابله با مشکلاتش استفاده کند.
به عنوان مثال، درمانگر ممکن است به کودک خانه عروسک و تعدادی عروسک پیشنهاد دهد و از وی بخواهد تا مشکلاتی را که در خانه دارند، حل کنند. یا ممکن است کودک را تشویق کنند تا از عروسک های دستی برای بازآفرینی چیزی که به نظر آنها استرس زا یا ترسناک است، استفاده کند.
گاه روان درمانگران ممکن است از کودک بخواهند که یک داستان مثل "روزی روزگاری" تعریف کند تا ببینند کودک چه چیزی را ممکن است در ذهن خود پرورش دهد. یا ممکن است از کتاب در درمان هایشان استفاده کنند، به طور مثال داستان هایی بخوانند که مشکلی مشابه مشکل فرزند شما را حل کند.
چند نمونه ساده دیگر که درمانگران استفاده می‌کنند:
بازی با خانه عروسکی: کودک اتفاق‌های خانه را با عروسک‌ها نشان می‌دهد.
نقاشی خانواده: کودک خانواده‌اش را می‌کشد و درباره آن حرف می‌زند.
بازی چهره احساسات: کودک با کارت یا ماسک، احساس‌ها را نام می‌برد و نشان می‌دهد.
بازی نوبتی: بازی‌های ساده نوبتی، صبر کردن و کنار آمدن با باختن را تمرین می‌کنند.

بازی درمانی تخصصی کار درمانگر است، اما شما هم در خانه نقش مهمی دارید. بازی روزانه با کودک رابطه شما را گرم‌تر می‌کند و به کودک احساس امنیت می‌دهد. این کارها جای جلسه درمان را نمی‌گیرند، اما کمک می‌کنند:
هر روز یک وقت کوتاه بازی بگذارید: وقتی که فقط مال کودک است؛ گوشی را کنار بگذارید.
بگذارید کودک رهبر بازی باشد: دنبالش بروید، سؤال زیاد نپرسید و دستور ندهید.
احساسش را با کلمه بگویید: مثلاً «انگار عروسک خیلی عصبانی است.»
قضاوت و اصلاح نکنید: هدف بازی، درست انجام دادن نیست؛ ارتباط است.
اسباب‌بازی ساده کافی است: عروسک، مداد رنگی، خمیر، بلوک و حیوانات کوچک.
حد و مرز روشن بگذارید: زدن خود، دیگران یا شکستن وسایل ممنوع است؛ آرام و قاطع بگویید.
با درمانگر هماهنگ باشید: اگر کودک شما در جلسات بازی درمانی است، از درمانگر بپرسید در خانه چه بازی‌هایی را ادامه دهید.
اگر رفتار کودک شما طولانی شده، با مدرسه یا زندگی روزمره‌اش تداخل دارد یا خودتان نگران هستید، بهتر است با روانشناس کودک مشورت کنید.

بازی درمانگر روانشناس یا مشاوری است که آموزش ویژه بازی درمانی کودک را دیده است. او با بازی، رفتار و احساس‌های کودک را می‌شناسد و برنامه درمان را با پدر و مادر هماهنگ می‌کند.
برای شروع می‌توانید این مراحل را طی کنید:
نگرانی‌تان را یادداشت کنید: چه رفتاری، از چه زمانی، در خانه یا مدرسه.
با روانشناس کودک مشورت کنید: اگر لازم باشد، بازی درمانی یا روش دیگری پیشنهاد می‌شود.
درباره درمانگر بپرسید: مدرک روانشناسی یا مشاوره، مجوز کار و تجربه کار با کودکان.
جلسه اول معمولاً با والدین است: درمانگر از شما درباره رشد، خانواده و مشکل کودک می‌پرسد.
صبور باشید: تغییر کودک معمولاً تدریجی است و تعداد جلسات بسته به کودک فرق دارد.
می‌توانید مراکز روانشناسی و مشاوره را در ایران نوبت ببینید و نوبت آنلاین بگیرید.

بازی فقط برای بچه ها نیست و بازی درمانی هم فقط مخصوص کودکان نیست. نوجوانان و بزرگسالان نیز ممکن است در بیان احساسات درونی خود با کلمات مشکل داشته باشند. بازی درمانی برای بزرگسالان ممکن است به عنوان مکمل سایر انواع درمان و داروها استفاده شود.
بازی درمانی در بزرگسالانی از جمله افراد زیر موثر است:
ناتوانی های ذهنی
زوال عقل
بیماری مزمن، مراقبت تسکینی و مراقبت از آسایشگاه
مصرف مواد
تروما و آزار جسمی
مسائل مدیریت خشم
اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)
مسائل حل نشده دوران کودکی
هنگام کار با بزرگسالان، هنردرمانی، موسیقی درمانی می تواند با بازی درمانی ترکیب شود و به آشکار شدن آسیب‌های پنهان و بهبود آن ها کمک کند. تحت راهنمایی یک درمانگر باتجربه، بازی می تواند ابزار ارزشمندی برای برخی اختلالات و مشکلات در بزرگسالان باشد.

بازی درمانی برای کودکان اوتیسمی می تواند بهبود قابل توجهی در مهارت های اجتماعی، شناختی و حرکتی آنها را به همراه داشته باشد. برخی از بازی های درمانی کودکان اوتیسمی شامل بازی های شناختی مثل پازل، بازی های نقش آفرینی، بازی های جمع آوری و جایگذاری، بازی های حرکتی و بازی های الکترونیکی هستند. هدف این بازی ها، بهبود مهارت های ارتباطی، توجه و تمرکز، تعامل اجتماعی و مهارت های حرکتی کودکان اوتیسمی است.

برای کودکان بیش فعال، بازی درمانی می تواند بهبود قابل توجهی در مهارت های اجتماعی، شناختی و حرکتی آنها را به همراه داشته باشد. برخی از بازی های درمانی کودکان بیش فعال شامل بازی های حرکتی، بازی های تعاملی، بازی های تمرکز و بازی های خلاقیت هستند. هدف این بازی ها، بهبود مهارت های توجه و تمرکز، کنترل حرکتی، مهارت های ارتباطی و تعامل اجتماعی کودکان بیش فعال است.

بازی درمانی روشی درمانی است که از بازی برای کشف و مقابله با مسائل روانی استفاده می کند. می توان آن را به تنهایی، به ویژه برای کودکان، یا همراه با سایر درمان ها و داروها استفاده کرد.
برای بهره مندی از بهترین نتیجه از بازی درمانی، به دنبال یک مرکز ارائه دهنده خدمات بازی درمانی دارای مجوز و با تجربه در حیطه کاری روانشناسان باشید.
اگر در این زمینه تجربه ای ندارید، ایران نوبت می‌تواند به شما در پیدا کردن یک متخصص بازی درمانی کودکان در منطقه خود کمک کند.


منبع: پلی تراپی اینترنشنال