فلوروسکوپی چیست و چه کاربردی دارد؟

فلوروسکوپی نوعی تصویربرداری با اشعه ایکس است که تصویر زنده و پیوسته را روی مانیتور نشان می‌دهد؛ چیزی شبیه یک فیلم اشعه ایکس.
در عکس رادیولوژی معمولی فقط یک لحظه ثبت می‌شود. اما در فلوروسکوپی پزشک می‌بیند عضو بدن در همان لحظه چطور کار می‌کند؛ مثلاً بلعیدن، عبور ماده حاجب از مری و معده، یا جریان خون در رگ‌ها.
پزشکان از فلوروسکوپی هم برای تشخیص بیماری استفاده می‌کنند و هم برای هدایت ابزار هنگام درمان؛ مثل گذاشتن کاتتر یا استنت.
در بسیاری از بررسی‌ها از ماده حاجب (ماده رنگی) کمک می‌گیرند تا عضو در تصویر واضح‌تر دیده شود. این ماده را ممکن است بنوشید، به رگ تزریق شود یا با تنقیه از راه مقعد وارد شود.
اگر پزشک برای شما فلوروسکوپی نوشته، از صفحه نوبت فلوروسکوپی مرکز مناسب را پیدا کنید.

فلوروسکوپی در بسیاری از بررسی‌ها و درمان‌ها به کار می‌رود. رایج‌ترین آن‌ها این‌ها هستند:

بررسی‌های تشخیصی

عکس رنگی مری و معده (بلع باریم): مایع باریم را می‌نوشید و پزشک عبور آن را از مری، معده و ابتدای روده باریک روی مانیتور می‌بیند. برای بررسی دردهای گوارشی، ریفلاکس و مشکلات بلع کاربرد دارد. درباره آمادگی آن، مقاله باریم میل / عکس رنگی معده چیست؟ را بخوانید.
ترانزیت روده: مسیر باریم در روده باریک دنبال می‌شود. فرق آن با باریم میل را در مطلب ترانزیت روده / عکس رنگی روده چیست؟ ببینید.
تنقیه باریم: برای بررسی روده بزرگ و راست‌روده.
عکس رنگی رحم (هیستروسالپنگوگرافی): شکل داخل رحم و باز بودن لوله‌های رحمی را نشان می‌دهد و بیشتر برای بررسی علت ناباروری انجام می‌شود. توضیح کامل در مقاله عکس رنگی رحم چیست؟ آمده است.
سیستوگرافی: بررسی مثانه؛ نوعی از آن نشان می‌دهد مثانه هنگام ادرار کردن چطور تخلیه می‌شود.
آنژیوگرافی: برای پیدا کردن تنگی یا انسداد رگ‌ها.
میلوگرافی: تصویربرداری از نخاع و ریشه‌های عصبی.

هدایت درمان و جراحی

هدایت کاتتر (لوله باریک) در رگ‌ها، مجاری صفراوی یا مجاری ادراری
گذاشتن استنت برای باز کردن رگ تنگ یا بسته
جراحی‌های ارتوپدی، مثل تعویض مفصل و ترمیم شکستگی
اینکه کدام بررسی برای شما لازم است را پزشک تعیین می‌کند.

دیدن حرکت در همان لحظه

بزرگ‌ترین مزیت فلوروسکوپی این است که پزشک کارکرد عضو را زنده می‌بیند؛ مثلاً اینکه غذا یا مایع چطور از مری پایین می‌رود یا ماده حاجب چطور در رگ پخش می‌شود. در بسیاری از روش‌های دیگر، مثل سی تی اسکن، فقط یک لحظه ثبت می‌شود.

دقت در جای‌گذاری ابزار

پزشک هنگام گذاشتن کاتتر، استنت یا پیچ و پلاک ارتوپدی، جای دقیق ابزار را روی مانیتور می‌بیند.

گاهی جایگزین جراحی

بعضی درمان‌هایی که با هدایت تصویربرداری انجام می‌شوند، در برخی موارد نیاز به جراحی معمولی را از بین می‌برند و دوره بهبود کوتاه‌تری دارند.

بدون درد و اغلب سرپایی

خود تصویربرداری بدون درد و بدون برش است. بسیاری از بررسی‌ها، مثل عکس رنگی معده، به‌صورت سرپایی و در حالی که بیدار هستید انجام می‌شوند.

محدودیت‌ها

فلوروسکوپی از اشعه ایکس استفاده می‌کند. همچنین همه چیز را نشان نمی‌دهد؛ مثلاً در عکس رنگی معده التهاب خفیف یا زخم‌های خیلی کوچک ممکن است دیده نشوند و امکان نمونه‌برداری وجود ندارد. در این موارد پزشک ممکن است بررسی دیگری را پیشنهاد کند.

رادیولوژی ساده (عکس ساده با اشعه ایکس) مثل یک عکس است: یک لحظه از بدن ثبت می‌شود. فلوروسکوپی مثل فیلم است: پزشک اتفاقی را که در بدن می‌افتد، همان لحظه دنبال می‌کند. برای آشنایی بیشتر با عکس ساده، مقاله عکس رادیولوژی چیست را بخوانید.
هر دو از اشعه ایکس استفاده می‌کنند. عکس ساده بیشتر برای استخوان‌ها، دندان‌ها و ریه‌ها به کار می‌رود. فلوروسکوپی بیشتر برای عضوهایی است که باید حرکت یا کارکردشان دیده شود، یا وقتی پزشک باید ابزاری را داخل بدن هدایت کند.

ویژگی	رادیولوژی ساده	فلوروسکوپی
نوع تصویر	عکس ثابت از یک لحظه	تصویر زنده و پیوسته، مثل فیلم
کاربرد رایج	استخوان، دندان و ریه	دستگاه گوارش، رحم و لوله‌ها، مثانه، رگ‌ها و هدایت ابزار
ماده حاجب	معمولاً لازم نیست	در بسیاری از بررسی‌ها لازم است
مدت	خود عکس چند دقیقه	به نوع بررسی بستگی دارد

میزان اشعه در فلوروسکوپی به نوع بررسی بستگی دارد. بررسی‌های تشخیصی معمولاً اشعه کمی دارند، اما درمان‌های طولانی و پیچیده، مثل گذاشتن استنت، اشعه بیشتری لازم دارند.

آمادگی قبل از فلوروسکوپی

آمادگی به نوع بررسی بستگی دارد. بعضی بررسی‌ها آمادگی خاصی ندارند. برای بعضی دیگر باید چند ساعت ناشتا باشید یا مصرف بعضی داروها را موقتاً تغییر دهید.
برای مثال، برای عکس رنگی معده معمولاً از نیمه‌شب شب قبل نباید چیزی بخورید، بنوشید یا آدامس بجوید. اینکه داروهای همیشگی را با کمی آب بخورید یا نه، از مرکز بپرسید. برای تنقیه باریم معمولاً روز قبل باید داروی ملین بخورید تا روده خالی شود.
این موارد را قبل از بررسی به پزشک و مرکز بگویید:
بارداری یا احتمال بارداری
حساسیت به ماده حاجب یا واکنش قبلی به آن
حساسیت‌های دیگر و داروهایی که مصرف می‌کنید
بیماری قلبی، دیابت، بیماری کلیه یا تیروئید
زیورآلات را در خانه بگذارید و لباس راحت بپوشید. ممکن است از شما بخواهند گان بپوشید.

مراحل انجام

روی تخت دراز می‌کشید یا روی صندلی می‌نشینید. اگر بررسی ماده حاجب دارد، آن را می‌نوشید یا به شما تزریق می‌کنند.
ممکن است از شما بخواهند چند بار تغییر وضعیت دهید یا چند ثانیه نفستان را نگه دارید. در عکس رنگی معده، گاهی تخت را کج می‌کنند یا روی شکم کمی فشار می‌دهند تا باریم خوب پخش شود.
اگر کاتتر لازم باشد، معمولاً با بی‌حسی موضعی یک سوزن یا برش کوچک در کشاله ران یا مچ دست ایجاد می‌کنند. در بعضی درمان‌ها ممکن است داروی آرام‌بخش یا بیهوشی لازم شود.
مدت انجام به نوع بررسی بستگی دارد؛ مثلاً عکس رنگی معده معمولاً حدود ۲۰ دقیقه و عکس رنگی رحم حدود ۳۰ دقیقه طول می‌کشد.

بعد از فلوروسکوپی

اگر باریم خورده‌اید، مدفوع ممکن است تا ۲ تا ۳ روز سفید یا خاکستری باشد. باریم گاهی یبوست موقت ایجاد می‌کند؛ چند روز آب و مایعات بیشتری بنوشید. اگر اجابت مزاج نداشتید، به پزشک خبر دهید.
اگر ماده حاجب تزریقی گرفته‌اید، حس گرما یا طعم فلزی در دهان معمولاً زود از بین می‌رود.
بعد از عکس رنگی رحم، کمی دل‌درد و لکه‌بینی چندروزه طبیعی است.
جواب را رادیولوژیست بررسی می‌کند. بسته به نوع بررسی، نتیجه ممکن است همان موقع یا چند روز بعد آماده شود.

فلوروسکوپی در بارداری

اگر باردار هستید یا احتمال بارداری می‌دهید، حتماً قبل از بررسی به پزشک و کارشناس رادیولوژی بگویید. اشعه فلوروسکوپی می‌تواند برای جنین مضر باشد، به‌خصوص وقتی شکم یا لگن بررسی می‌شود.
پزشکان در دوران بارداری تا جای ممکن این بررسی‌ها را انجام نمی‌دهند. اگر لازم باشد، روشی انتخاب می‌کنند که کمترین اشعه به جنین برسد. گاهی روش‌های بدون اشعه، مثل سونوگرافی یا ام آر آی، جواب سؤال پزشک را می‌دهند.
عکس رنگی رحم نباید در دوران بارداری انجام شود. برای همین معمولاً آن را ۷ تا ۱۰ روز بعد از اولین روز قاعدگی و قبل از تخمک‌گذاری انجام می‌دهند.
اگر شیر می‌دهید هم به مرکز اطلاع دهید.

اشعه فلوروسکوپی چقدر خطر دارد؟

میزان اشعه به نوع و مدت بررسی بستگی دارد. احتمال آسیب ناشی از اشعه، مثل آسیب پوست در درمان‌های طولانی یا افزایش خطر سرطان در سال‌های بعد، بسیار کم است. وقتی بررسی از نظر پزشکی لازم باشد، فایده آن از این خطر بیشتر است.
اصل کار این است که فلوروسکوپی با کمترین اشعه و در کوتاه‌ترین زمان لازم انجام شود. اگر نگرانی دارید، به‌خصوص درباره کودک‌تان، درباره فایده و خطر بررسی با پزشک صحبت کنید.

ماده حاجب

واکنش شدید به ماده حاجب نادر است و مراکز رادیولوژی برای رسیدگی به آن آماده‌اند. اگر قبلاً به ماده حاجب واکنش داشته‌اید، حتماً بگویید. کسانی که انسداد شناخته‌شده روده دارند نباید باریم بخورند.

فلوروسکوپی در مراکز رادیولوژی انجام می‌شود. موقع رزرو، نام دقیق بررسی روی نسخه را بگویید؛ مثلاً عکس رنگی معده، ترانزیت روده یا عکس رنگی رحم. آمادگی هرکدام فرق دارد و مرکز بر اساس همان نام، دستور آمادگی را به شما می‌دهد.
برای عکس رنگی مری و معده می‌توانید از صفحه نوبت عکس رنگی مری و معده و برای سایر خدمات از صفحه نوبت رادیولوژی استفاده کنید.

منبع:
FDA
my.clevelandclinic
RadiologyInfo - Upper GI
RadiologyInfo - HSG
RadiologyInfo - Radiation Safety
NHS
اعتبار تصاویر:
Markus Graf, CC BY-SA 4.0
Nevit Dilmen, CC BY-SA 3.0
Mikael Häggström, CC0